« »
Κυ Δε Τρ Τε Πε Πα Σα
30
01
02
03
04
05
06
07
08
09
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
01
02
03
Αρχείο Hμερολογίου
 

Προσωπικότητες για τον Βενιζέλο

 
 


ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟ ΒΕΝΙΖΕΛΟ


ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΞΕΝΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ -

ΙΕΡΑΡΧΕΣ - ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ




ΞΕΝΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ

& ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ




1. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ

Βασιλιάς της Γιουγκοσλαβίας


• Απόσπασμα από συνομιλία του με τον αντιπλοίαρχο Ιωάννη Δεμέστιχα, που τον συνόδευε, γύρω στα 1919, ως κυβερνήτης του αντιτορπιλικού «Λέων», φεύγοντας από τη Θεσσαλονίκη:

 

«Ο Βενιζέλος σας είνε ένας έξοχος πολιτικός. Ό,τι προξενεί κατάπληξιν εις τον θαυμάσιον αυτόν ηγέτην είνε η πειστικότης των επιχειρημάτων του και η σαφήνεια με την οποίαν τοποθετεί, αναλύει και συζητεί τα διάφορα ζητήματα. Έτυχε να υπάρχουν μεταξύ των δύο χωρών μας ακανθώδη προβλήματα. Σας βεβαιώ ότι ελύθησαν πάντοτε κατά τον καλύτερον τρόπον, διότι τα εχειρίζετο ο Πρωθυπουργός σας με τρόπον εξαιρετικής διπλωματικής δεξιοτεχνίας. Παρέβλεπε πάντοτε και αδιαφορούσε δια τας λεπτομερείας και τα επουσιώδη σημεία και περιωρίζετο να καθορίζη με σπανίαν κατανόησιν και ρεαλιστικήν διορατικότητα τας γενικάς γραμμάς των μεγάλων θεμάτων. ΚατΆ αυτόν τον τρόπον πάντοτε η συζήτησις ενετοπίζετο εις την ουσίαν των ζητημάτων και χωρίς χρονοτριβάς και ασκόπους παρεκλύσεις εφθάναμε ταχύτατα εις πρακτικάς λύσεις. Είνε αληθινά μία σπανία πολιτική διάνοια και ζηλεύω την Ελλάδα, που έχει ένα τόσον οξυδερκή και δημιουργικόν ηγέτην».

 

 

2. ΦΟΥΑΤ ΑΆ

Βασιλιάς της Αιγύπτου


• Απόσπασμα από συνομιλία του με τον Έλληνα πολιτικό, Ανδρέα Μιχαλακόπουλο, όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Δ. Βακκά, «Ελευθέριος Βενιζέλος»:

 

            «Παρηκολούθησα τη δράση του καταπληκτικού Βενιζέλου και λυπούμαι διότι δεν είχα την ευτυχίαν να τον γνωρίσω προσωπικώς. Τώρα θα σας εξομολογηθώ και κάτι. Πρέπει να ξεύρετε ότι ημείς οι Βασιλείς έχομεν μίαν αλληλεγγύην μεταξύ μας διότι ενδιαφερόμεθα για τον βασιλικό θεσμό. Αλλά δεν μπορώ παρά να σας εκφράσω όλως εμπιστευτικώς την γνώμην μου για τον βασιλέα Κωνσταντίνον τον οποίον δεν γνωρίζω, ουδέ γνωρίζω ποίαν γνώμην περί τούτου έχετε σεις, αλλά σας βεβαιώ ότι μου είναι αδύνατον να εξηγήσω και αν αντιληφθώ την στάσιν του απέναντι του Βενιζέλου.

            Ο βασιλεύς Κωνσταντίνος είχε εμπρός του μίαν δεδοκιμασμένην πολιτικήν μεγαλοφυΐαν. Δεν είχε παρά να εμπιστευθή σΆ αυτήν όλα τα μεγάλα ζητήματά του με κλειστά μάτια και να κλείση τΆ αυτιά του με κερί όταν του μιλούσαν οι αντίπαλοί του. Ξεύρετε τι είναι διΆ ένα βασιλέα να φέρη αυτός το στέμμα, να του εξασφαλίζη ένας πολιτικός διαρκώς αδάμαντας στο στέμμα του και αυτός να κοιμάται ήσυχος και να δρέπη τους καρπούς;

            Αν είχα εγώ έναν παρόμοιον πολιτικόν, ένα κομματάκι τέτοιου πολιτικού, θα τον πρόσεχα ως την κόρη των ματιών μου. Α! τι λάθος, τι φοβερό λάθος έκαμεν ο βασιλεύς Κωνσταντίνος και δια τον εαυτό του και διά την δυναστεία του και διά την Ελλάδα».

 

 

3. ΟΥΙΝΣΤΩΝ ΤΣΩΡΤΣΙΛ

Πρωθυπουργός Μ. Βρετανίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο


• Απόσπασμα από την ενθουσιώδη προσφώνησή του προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, στις 16 Νοεμβρίου 1917, όταν ο Έλληνας Πρωθυπουργός έγινε δεκτός σε μια πανηγυρική συγκέντρωση του αγγλοελληνικού Συνδέσμου, στο Δημαρχείο του Λονδίνου:

            «…Είναι – λέγει – η εποχή των γιγαντιαίων γεγονότων, μια εποχή κατά την οποίαν δεν ημπορείτε να ειπήτε ότι οποιοσδήποτε ανήρ, οιασδήποτε ομάδος ανθρώπων, εις οιανδήποτε χώραν ανεδείχθη ισάξιος προς την κλίμακα, την άνευ προηγουμένου κλίμακα των περιστάσεων.

            Αν όμως, τυχόν, υπάρχη ένας κάποιος ανήρ καθΆ όλην την έκτασιν της Ευρώπης, εις τας μεγάλας χώρας, εις τας μικράς χώρας, εις τας εχθρικάς χώρας, εις τας συμμάχους χώρας, εις τας ουδέτερας χώρας, δια τον οποίον θα ήτο δυνατόν να ειπή τις ότι, λαμβανομένων υπΆ όψει των μέσων που διέθετε, λαμβανομένων υπΆ όψει των συνθηκών, λαμβανομένων υπΆ όψει των δυσχερειών προς τας οποίας συνεπλάκη, δεν εστάθη ούτος ανεπαρκής έναντι του ύψους των περιστάσεων, ο ανήρ αυτός είναι ο ανήρ τον οποίον συνεκεντρώθημεν εδώ σήμερον, δια να τιμήσωμεν».

 

• Μαρτυρία του Πρίγκιπα Παύλου της Γιουγκοσλαβίας, όπως την αφηγήθηκε το 1973 στον ιστορικό Σπύρο Μαρκεζίνη, σχετικά με μία συνάντηση που είχε με τον Τσώρτσιλ, το 1921, λίγο μετά τη λήξη του ΑΆ Παγκοσμίου Πολέμου:

 

            «Κατά την διάρκειαν μιας εκεί δεξιώσεως ο Τσώρτσιλ παρουσία προσωπικοτήτων της εποχής, φέρων τη συζήτησιν εις τον μόλις λήξαντα πόλεμον, εξέσπασε… «Ας είχα επιτύχει εις την Καλλίπολιν». Και αφήκε μεν ασυμπλήρωτον την φράσιν – τόσον αποκαλυπτικήν της εμμόνου ιδέας, η οποία τον ηκολούθησε μέχρι του τάφου του – αλλά προφανώς ήθελε να υποδηλώση ότι ο πόλεμος θα είχεν έκτοτε κριθή. Εις εκ των παρισταμένων παρενέβη «… και όμως εκερδίσαμεν τον πόλεμον».

Και ο Τσώρτσιλ με ιδιαιτέραν έμφασιν απήντησεν: «Ημείς εκερδίσαμεν τον πόλεμον; Ημείς δεν εκερδίσαμεν τον πόλεμον. Η Αμερική εκέρδισε τον πόλεμον!» Συνεχισθείσης της συζητήσεως ο Τσώρτσιλ έθεσε το ερώτημα: «Ποίος ο μεγαλύτερος άνθρωπος του κόσμου σήμερον». Και ενώ οι πάντες έμειναν σιωπηλοί, εκείνος με στεντορείαν φωνήν είπεν: «Ο Βενιζέλος», και επανέλαβεν «Ο Βενιζέλος είναι ο μεγαλύτερος άνθρωπος του κόσμου σήμερον». Αυτός – προσθέτει ο συγγραφεύς – τον οποίον οι Έλληνες κατεψήφισαν».

 

4. ΤΑΚΕ ΙΟΝΕΣΚΟΥ

Κορυφαίος πολιτικός της Ρουμανίας κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον ΑΆ Παγκόσμιο Πόλεμο

• Αποσπάσματα από το βιβλίο του «Αναμνήσεις», του 1919, στο οποίο αφιερώνει ένα κεφάλαιο στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

«Σπάνιο πράγμα η κάθε είδους μεγαλοσύνη. Προπάντων η ανθρώπινη. Λέγοντας ανθρώπινη μεγαλοσύνη, εννοώ το αρμονικό σύμπλεγμα ενός υψηλού νου, της ηθικής ωραιότητος και της ακαμψίας της θελήσεως. Οι μεγάλοι νόες δεν είναι τόσο σπάνιοι όσο νομίζουμε. Οι ηθικές ωραιότητες ευτυχώς είναι πολυάριθμες, ιδιαίτερα στους μικρούς. Η ένταση της θελήσεως συνοδεύει συχνά την ηθική διαστροφή. Όμως το σύμπλεγμα των τριών που αποτελεί κατά τη γνώμη μου την ανθρώπινη μεγαλοσύνη, είναι τόσο σπάνιο ώστε μπορεί να περάσει μια ολόκληρη ζωή χωρίς να το συναντήσεις.

Ο Βενιζέλος είναι μια αληθινή ανθρώπινη μεγαλοσύνη. Όταν συναντάς τέτοιες μεγαλοσύνες, οφείλεις να θαυμάσεις χωρίς περιορισμούς. Και δεν πρέπει ακόμα να ξεχνάμε πως ο ειλικρινής και βαθύς θαυμασμός μπορεί επίσης να μας δώσει εκείνες τις σπάνιες πηγές χαράς, που από καιρό σε καιρό έρχονται να μας ξεγελάσουν για την αξία της ζωής».

--------

«Στο Λονδίνο, στα 1912, ο Βενιζέλος επέβαλε την προσωπικότητά του σε όλους τους πολιτικούς και διπλωματικούς κύκλους, παρΆ όλη την επιφυλακτική και μετριόφρονα στάση του, που προκαλούσε τέτοια αντίθεση με την παραφουσκωμένη θρασύτητα του Ντάνεφ (του Βούλγαρου αντιπροσώπου).

Την ώρα εκείνη είχα την ευτυχία να τον γνωρίσω και να συνάψω μαζί του μια από τις φιλίες εκείνες που δημιουργούνται με την εμπιστοσύνη και τη συμπάθεια, που μονάχα ο θάνατος μπορεί να διακόψει.

Τότε δεν συναντήθηκα με τον Βενιζέλο παρά μόνο δυο φορές, αυτό όμως μου έφτασε για να καταλάβω πως είχα μπροστά μου όχι μονάχα ένα μεγάλο άνδρα, αλλά επιπλέον κι ένα τζέντλεμαν και ότι στον άνθρωπο αυτόν μπορείς να τοποθετήσεις μιαν εμπιστοσύνη απεριόριστη, χωρίς να κινδυνεύσεις νΆ απογοητευθείς. Ήξερα ότι βρισκότανε κείνη την ώρα σε ασυμφωνία με τους Βουλγάρους και όμως είχε τη λεπτότητα ψυχής να μην αναφέρει τίποτε για τις δυσκολίες που υπήρχαν ανάμεσα σΆ αυτόν και τους συμμάχους του.

Την πρώτη φορά που τον είδα τονε ρώτησα ποιο ήταν το μυστικό της εξαιρετικής του επιτυχίας. Μου απάντησε ότι απλώς είχε έρθει την κατάλληλη ώρα και ότι είχε υιοθετήσει δύο κανόνες συμπεριφοράς: πρώτα, να λέει στο λαό όλη την αλήθεια, σε κάθε περίσταση, και να είναι σε κάθε στιγμή έτοιμος να εγκαταλείψει την εξουσία χωρίς λύπη».

-------

«Όταν θα μαθευτούν όσα είναι σήμερα άγνωστα από την ιστορία της βαλκανικής κρίσης, όταν γίνουν γνωστά όλα όσα έκανε ο Βενιζέλος, ο θαυμασμός για τον μεγάλο άνδρα θα πυργωθεί. Να ένας πολιτικός ηγέτης που δεν έχει τίποτα να φοβηθεί από την αποκάλυψη όλων του των πράξεων, ακόμα και όλων του των σκέψεων».

--------

            «Η Αθήνα τον παραμόνευε. Κάθε του παραχώρηση στην οποίαν ο μεγάλος αυτός άνδρας έστεργε για να σώσει την ειρήνη της Ευρώπης και την ασφάλεια του τόπου του, η Αθήνα έβρισκε ευκαιρία για να τον κατηγορήσει σαν λιγόψυχο, που δεν είχε πίστη στις δυνάμεις του ελληνισμού, που δεν ήταν σε θέση να δείξει αδιαλλαξία.

            Τίποτε πιο εύκολο από το νΆ αποκτήσεις μια ευτελή δημοτικότητα, ακολουθώντας εκείνους που φωνάζουν δυνατότερα, ενώ άλλος με κίνδυνο να χάσει τις συμπάθειες του πλήθους, παίρνει απάνω του την ευθύνη να υπηρετήσει, όπως κρίνει αυτός, τα πραγματικά συμφέροντα της πατρίδας του.

            Ο καθένας που έχει μελετήσει αρκετά την ιστορία κι έχει πειστεί πως οι μεγάλοι άνδρες είναι πολλές φορές πολύ δυσβάστακτο φορτίο για τους λαούς, θα καταλάβαινε πως ο Βενιζέλος δεν ήταν δυνατόν να μείνει πολύν καιρό στην εξουσία».

-------

            «…Ο Μπίσμαρκ κλαίγεται σαν υπηρέτης. Ο Έλληνας όμως, τέκνο της Γαλλικής Επανάστασης, ξέρει ότι είναι υπηρέτης μονάχα του έθνους, και τη θυσία του εαυτού του, όταν τηνε κάνει, την κάνει προς το έθνος, και αποσύρεται σαν ελεύθερος άνθρωπος, χωρίς να μουρμουρίζει».

 

 

5. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΛΕΜΑΝΣΩ

Πρωθυπουργός της Γαλλίας


• Απόσπασμα των εντυπώσεών του από ταξίδι του στην Κρήτη την άνοιξη του 1899, όταν γνώρισε τον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

«Κυρία μου, είπε ο Κλεμανσώ, δεν θα σας μιλήσω για το μεγαλείον της Ακροπόλεως ούτε θα σας ζαλίσω με καμιά αρχαιολογική ομιλία. Είδα παράξενα και γραφικά μέρη, ανάμεσα στΆ άλλα και την Κρήτη. Δεν μπορείτε να μαντεύσετε όμως ποια ήτανε η πιο ενδιαφέρουσα ανακάλυψή μου στο νησί, κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον από τις λαμπρότητες των ανασκαφών. Θα σας το πω. ¨Ήταν ένας νεαρός δικηγόρος της Κρήτης, κάποιος κύριος Βενεζουέλος… Βενιζέλος; Ειλικρινώς δεν κατόρθωσα να συγκρατήσω το όνομά του, αλλΆ είμαι βέβαιος πως σε λίγα χρόνια όλη η Ευρώπη θα μιλάει γιΆ αυτόν».

 

 

6. DAVID LLOYD GEORGE

Πρωθυπουργός της Μ. Βρετανίας


• Αποσπάσματα από το βιβλίο του The truth about the Peace Treaties («Η αλήθεια για τις Συνθήκες Ειρήνης»), τόμος ΒΆ και ΔΆ:

 

«Η εμπειρία μου για τον Βενιζέλο ήταν ότι ποτέ του δεν υπερτίμησε τον αριθμό των ανδρών που θα ήταν σε θέση να παρατάξει στο πεδίο της μάχης. Πάντοτε είχε υπερβεί τις υποσχέσεις του επάνω σΆ αυτό το θέμα».

-------

«Η τελευταία μοιραία αλλαγή υπήρξε η επανάσταση των Ελλήνων εναντίον του Βενιζέλου. Έχει συχνά λεχθεί ότι ο Βενιζέλος είναι ο μεγαλύτερος πολιτικός άνδρας που έβγαλε η ελληνική φυλή από την εποχή του Περικλή. Σε ό,τι καταπιάστηκε ποτέ του δεν υστέρησε απέναντι του λαού του. Καταστροφή ακολούθησε πάντα κάθε φορά που οι Έλληνες αρνήθηκαν να τον ακολουθήσουν».

-------

«Ο Βενιζέλος ήταν ο μεγαλύτερος πολιτικός που έβγαλε η Ελλάς από την εποχή του Περικλή».

 

• Απόσπασμα από επιστολή του στον Ελευθέριο Βενιζέλο στις 4 Νοεμβρίου 1920, μετά την ήττα του τελευταίου στις εκλογές:

«…Επιθυμώ να σας βεβαιώσω για τη συμπάθεια και την ευγνωμοσύνη και το θαυμασμό που ο Βρεταννικός λαός αισθάνεται απέναντί σας και για όλα όσα πραγματοποιήσατε κατά τα τελευταία ολίγα έτη. Κανένας μεγάλος ηγέτης δεν θα μπορούσε να σταθεί πιο ακλόνητος από σας υπερασπιστής των υψηλότερων συμφερόντων της χώρας του και των ιδεωδών για τα οποία οι Σύμμαχοι πολεμήσανε στο Μεγάλο Πόλεμο.

Μπορώ να σας διαβεβαιώσω πως το όνομά σας θα τιμάται για πάντα σΆ αυτόν τον τόπο σαν ενός από τους καλύτερους φίλους της Βρεταννίας και τους μεγαλύτερους πολιτικούς άνδρες της Ευρώπης…».

 

 

7. ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ ΝΙΤΤΙ

Πρωθυπουργός της Ιταλίας κατά τον ΑΆ Παγκόσμιο Πόλεμο


• Αποσπάσματα από το βιβλίο του «Η Ευρώπη χωρίς ειρήνη», το οποίο έγραψε αμέσως μετά τη Διάσκεψη Ειρήνης των Σεβρών το 1920:

 

            «Η Ελλάς του Βενιζέλου ήτο η χαϊδεμένη της Αντάντ περισσότερον από αυτήν την Πολωνίαν. Επειδή έλαβε μέρος εις τον πόλεμον, κατόπιν αυτού ετριπλασίασε σχεδόν το έδαφός της, κι εδιπλασίασε σχεδόν τον πληθυσμόν της, η δε Τουρκία ετέθη ολοκληρωτικώς σχεδόν εκτός της Ευρώπης. Η Ελλάς της αφήρεσε σχεδόν τα πάντα.

Απορριφθείσης και της ιδέας να ορισθούν τα σύνορα επί της γραμμής Αίνου – Μηδείας και ορισθέντων τούτων εις την Τσατάλτζαν, η Κωνσταντινούπολις ευρέθη υπό την βολήν των Ελληνικών πυροβόλων και είναι κατΆ ευφημισμόν η μόνη πόλις ήτις έμεινε εις την Τουρκίαν. Το Σαζτάκιον της Σμύρνης εις την Μικράν Ασίαν ήτο ο πραγματικός πλούτος της Τουρκίας, αντιπροσωπεύον τα 45% των εισοδημάτων της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Η Ελλάς έτυχε της κυριαρχίας του. Όλη η Ανατολική Θράκη παρεχωρήθη επίσης εις την Ελλάδα· η Ανδριανούπολις, την οποίαν οι Τούρκοι διεκδικούν ως ιεράν πόλιν του Ισλάμ, και η οποία περικλείει τους τάφους των χαλιφών, περιήλθε εις τους Έλληνας».

-------

            «Η Αντάντ, και παρά την αντίστασιν μερικών αρχηγών Κυβερνήσεων, υπεχώρει πάντοτε εις τας απαιτήσεις της Ελλάδος. Υπήρξεν αίσθημα αντιπαθείας διά τους Τούρκους, υπήρξεν αίσθημα συμπαθείας διά τους Έλληνας. Υπήρξεν επιθυμία να τεθή εκτός της Ευρώπης κάθε μουσουλμανική κυριαρχία και να λησμονηθή η αρχαία προπαγάνδα του Γλάσθωνος· υπήρξαν και αι απειλαί του Ουίλσωνος, όστις εις μίαν των προτάσεών του, επεθύμει ακριβώς να τεθή η Τουρκία εκτός της Ευρώπης.

            Αλλά υπεράνω όλων, υπήρχε το προσωπικόν έργον του Βενιζέλου. Κάθε αίτησίς του, χωρίς καν να εξετασθή κατά βάθος, εδικαιολογείτο αμέσως με την ιστορίαν, με την στατιστικήν, με την εθνογραφίαν.

            Εις κάθε συζήτησιν προσεπάθουν «solliciter doucement les texts», όπως κάμνουν συχνά μερικοί λόγιοι χωρίς πολλάς τύψεις.

            Ολίγους άνδρας συνήντησα εις την ζωήν μου συνδυάζοντας ένα ενθουσιώδη πατριωτισμόν, με τόσω μεγάλην επιτηδειότητα όπως ο Βενιζέλος.

            Οσάκις, φιλικώς, του έδιδα συμβουλάς μετριοπαθείας και του υπεδείκνυα την ανάγκην του περιορισμού των απαιτήσεων της Ελλάδος, ουδέποτε εύρον ενώπιόν μου πνεύμα περιωρισμένον και άπληστον. Ήξευρε να ζητή και να λαμβάνη επωφελούμενος κάθε περιστάσεως, χρησιμοποιών όλα τα μέσα, όπως ίσως ουδείς  από τους εξ επαγγέλματος διπλωμάτας. Ζητών εφαίνετο ότι προσέφερε και, λαμβάνων, εφαίνετο ως παραχωρών. Εκτός της άκρας επιτηδειότητος (κατορθώνων πολλά διΆ ολίγων μέσων) είχε κι ευστροφίαν πνεύματος καταπληκτικήν.

            Πεπεισμένος ότι ηδύνατο νΆ ανυψώση το οικοδόμημα μιας ελληνικής αυτοκρατορίας επί των λειψάνων της Τουρκίας, δεν έβλεπε καμμίαν δυσκολίαν. Οσάκις τουναντίον του προεβάλλαν αμφιβολίαι ή του υπεδεικνύαν δεδομένα τα οποία έπρεπε να μετριάζουν τας απαιτήσεις του, ηρνείτο τα πράγματα και τα πλέον προφανή, δεν ανεγνώριζε κανένα κίνδυνον, δεν έβλεπε κανέν εμπόδιον. Επιβεβαίωνε πάντοτε μετά πεποιθήσεως γαληνιαίας έκβασιν ευτυχή. Κατά την κρίσιν του, η βαλκανική χερσόνησος έπρεπε να τεθή εις μεν το βόρειον υπό την δράσιν του Γιουγκοσλαβικού Κράτους και της Ρουμανίας, εις δε το νότιον υπό την Ελλάδα».

             

 

8. ΓΟΥΝΤΡΩ ΟΥΙΛΣΩΝ

Πρόεδρος των Η.Π.Α.


• Επιστολή του σε έναν Έλληνα φίλο του, στις 5 Φεβρουαρίου 1922, ο οποίος ζήτησε τη γνώμη του σχετικά με τη διαμόρφωση των ελληνικών πραγμάτων μετά από την εκλογική ήττα του Ελευθερίου Βενιζέλου στις 1 Νοεμβρίου 1920 και τις εξελίξεις στο μικρασιατικό μέτωπο:

 

«Αγαπητέ μου κ. Κόντε,

Όσον βαθύ και αν είναι το ενδιαφέρον μου διά τον Ελληνικόν λαόν και παν ό,τι τον αποβλέπει, δεν αισθάνομαι, ότι είμαι επαρκώς επί του παρόντος ενήμερος όλων των εν Ελλάδι συνθηκών, ώστε να σας συμβουλεύσω μετά πεποιθήσεως επί του ζητήματος, επί του οποίου ζητείτε την γνώμη μου. Αλλά τουλάχιστον δύναμαι ελευθέρως να εκφράσω τον μέγαν θαυμασμόν μου, ότι δεν υπάρχει πολιτικός εις την Ευρώπη ικανώτερός του διΆ αρχηγίαν κατά το δυσκολώτατον και εις αμηχανίαν εμβάλλον χρονικόν τούτο σημείον εις την ανάπτυξιν των πολιτικών τυχών του κόσμου.

Ο Βενιζέλος μου φαίνεται εις οξυδέρκειαν και ικανότητα, ότι είναι εν από τα οδηγά πνεύματα της Ευρώπης, και δεν θα ηδυνάμην να ευχηθώ διά την Ελλάδα, καλλιτέραν τύχην παρά να τον αποκτήση εκ νέου επί κεφαλής της κυβερνήσεώς της.

Παρέχω την συμβουλήν του είδους τούτου μετά μεγάλου δισταγμού, αλλά χαίρω, ότι μου δίδεται η ευκαιρία να δηλώσω την πλήρη εμπιστοσύνην μου εις τον κ. Βενιζέλον.

Ελπίζω ότι αι διαφοραί, αι οποίαι επί του παρόντος συνταράσσουν την Ελλάδα, θα εκλείψουν ταχέως και ότι πάσα αγαθή τύχη θα παρακολουθή όλον τον Ελληνικόν λαόν, συμπεριλαμβανομένων εις αυτόν και εκείνων, οίτινες ως σεις σήμερον είναι συμπολίται μου.

Μετά των αρίστων ευχών

Εγκαρδίως και ειλικρινώς υμέτερος

Γούδρω Γουίλσων»

 


9. ΡΑΫΜΟΝΔΟΣ ΠΟΥΑΝΚΑΡΕ

Πρόεδρος της Δημοκρατίας και Πρωθυπουργός της Γαλλίας


• Απόσπασμα από το κεφάλαιο «Η ιερά ένωση» του βιβλίου των απομνημονευμάτων του:


«…Καθώς όμως κουβεντιάσαμε [με τον κύριο Βενιζέλο] οι στίχοι του Ομήρου τραγουδούσαν στο νου μου.

Κάπου εκεί μακριά στην οινόεσσα θάλασσα, υπάρχει μια γη εξίσου ωραία και πλούσια, ξεμοναχιασμένη μες στα κύματα: Είναι η γη της Κρήτης, με τους ανθρώπους της, με τις ενενήντα πολιτείες της που οι λαλιές τους μπερδεύονται. Δίπλα-δίπλα θα βρεις Αχαιούς και Κυδωνιείς, γενναίους Ετεοκρήτες και Δωριείς τρισυπόστατους και θείους Πελασγούς. Κι ανάμεσα στις άλλες, η Κνωσσός, μεγάλη πολιτεία του ξακουστού βασιλέα Μίνωα, που ο Δίας τον καλούσε κάθε εννιά χρόνια για να του ξομολογηθεί τα μυστικά του.

Από ποιόν, άραγε, ανάμεσα σΆ εκείνους τους αναρίθμητους άνδρες να κατάγεται ο κύριος Βενιζέλος; Δεν το ξέρω. Όμως, την ώρα που μου μιλάει για τΆ άλλα μεσογειακά νησιά, η σκέψη μου πετάει από τη Χίο στην Κρήτη, και από την Κρήτη στην Ιθάκη, και θαρρώ πως έχω κείνη την ώρα μπροστά μου τον ίδιο το θείο Οδυσσέα, άνδρα πολύτροπον».

           

 

10. ΜΟΡΙΖΩ -ΤΙΜΠΩ

Πρόεδρος της γαλλικής Ακαδημίας Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών


• Απόσπασμα από την πανηγυρική του προσφώνηση κατά την υποδοχή του Ελευθερίου Βενιζέλου ως τακτικού μέλους της Ακαδημίας, τον Ιούνιο του 1919:

 

            «Είσθε άνθρωπος δράσεως, διότι γνωρίζετε ότι η δράσις είναι το μέγα ελατήριον της πολιτικής. Εάν οι πατέρες μας είχαν παραμείνει με εσταυρωμένας τας χείρας, η ανθρωπότης θα ήτο ακόμη νήπιον. Αλλά γνωρίζετε επίσης, ότι εν τη προς τα πρόσω πορεία μας πρέπει να βαδίζωμεν βήμα προς βήμα, με σταθμούς. Γνωρίζετε τι σημαίνει πραγματικότης και ακολουθείτε τον ρυθμόν της φύσεως, η οποία ουδέποτε προχωρεί με άλματα. Επειδή συνδυάζετε την ενεργητικότητα με την μετριοπάθειαν, όταν καθορίσετε σαφώς τον σκοπόν σας, υπερβαίνετε ορμητικώς τα εμπόδια. Εκάματε την επανάστασιν του Θερίσου και μετά τινά χρόνον, η Κρήτη εκήρυσσε την ένωσίν της μετά της Ελλάδος».

 

 

11. LEOU BOYRGEOIS

Γάλλος πρωτεργάτης της Κοινωνίας των Εθνών


• Απόσπασμα από δημόσια ομιλία του για την Κοινωνία των Εθνών:

 

«Ολόκληρη η ανθρωπότης αποβλέπει προς τον Βενιζέλον ως προς ήρωα μιας υπερόχου σταυροφορίας υπέρ της Ελευθερίας».

 

 

12. ΓΕΩΡΓΙΟΣ BRANDES

Δανός φιλόσοφος και κριτικός


• Απόσπασμα από άρθρο του μετά από τις ελληνικές εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920:

 

«Ο Βενιζέλος ήταν πάρα πολύ μεγάλος για ένα μικρό κράτος σαν την Ελλάδα. Ήταν φυσικό, η δράση μιας τόσο μεγάλης προσωπικότητος, σΆ ένα πλαίσιο που αναγκαστικά ήταν περιορισμένο, να προκαλέσει στη δημόσια ζωή του τόπου βαθιά κρίση, προορισμένη να την συγκλονίσει από τα θεμέλια».

 

 

13. ANDRE CHERADAME

Γάλλος δημοσιολόγος


• Απόσπασμα από το βιβλίο του «Κρίση της Γαλλίας» του 1912, στο οποίο αναφέρεται συνοπτικά στις επιτεύξεις της ελληνικής ανόρθωσης του 1910:

 

«Τα σημαντικά ταύτα αποτελέσματα, εξ ων τοσούτον ωφελήθη η χώρα του, επέτυχεν ο κ. Βενιζέλος μόνον και μόνον διά πλήρους διαστάσεως προς τας παλαιάς πολιτικάς μεθόδους. Είχε την τέχνην να υποχωρή εις τας λεπτομερείας, αλλά να ανθίσταται εις ζητήματα αρχών. Ετέθη υπεράνω των κομμάτων, έχων μόνον υπΆ όψει το γενικόν συμφέρον της Πατρίδος του. Επέτυχε δε διότι ο χαρακτήρ του υπήρξεν ισάξιος του πνεύματός του. Ο χαρακτήρ – ιδού η ανωτέρα δύναμις των αρχηγών των λαών. Οι πολιτικοί δεν έχουν χαρακτήρα, διότι απασχολούνται μόνον εις συνδυασμούς μικρών και ευτελών συμφερόντων. Μόνον ο αληθής κυβερνήτης ηξεύρει να ανθίσταται εις τα ιδιωτικά συμφέροντα και να δρα χάριν των γενικών συμφερόντων».

 

 

14. ΕΔΟΥΑΡΔΟΣ ΕΡΡΙΩ

Πρωθυπουργός της Γαλλίας, ακαδημαϊκός, Πρόεδρος της γαλλικής Βουλής κατά τον ΑΆ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Μεσοπόλεμο

• Απόσπασμα από άρθρο που δημοσίευσε στο θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου (περιοδικό «Νέα Εποχή», 20 Μαρτίου 1936):

 

«Ποιος είνΆ εκείνος που θα μπορέσει να περιγράψει την καταπληκτική ευλυγισία αυτού του πολιτικού άνδρα, που ήξερε πότε να χάνεται απΆ τη σκηνή – ακριβώς όπως ο Περικλής που τον είχαν επονομάσει «Σαλαμινία», γιατί σπάνια τον βλέπανε να παρουσιάζεται στο προσκήνιο – και πότε να βγαίνει και να επιβάλλεται, άμα κάποια λαϊκά κύματα, που ερχόντανε από μακριά, τον σηκώνανε στον αφρό της εξουσίας, καλή ώρα στο 1910. 

Ποτέ, ή σχεδόν ποτέ, ο Βενιζέλος δεν θα βρει μπροστά του στρωμένους δρόμους. Είναι υποχρεωμένος να πορεύεται μέσα από μονοπάτια, σαν αυτά της ιδιαίτερης πατρίδας του, τα κομμένα από φαράγγια, κακοτράχαλα. Αλλά ο νους του, που φεγγοβολάει σαν ήλιος ανάμεσα σΆ αυτά τα σύσκια, φωτίζει το δρόμο του. Κοιτάχτε τον. Δήτε, πόσο είναι κύριος του εαυτού του, μετρημένος, πλούσιος σε αποχρώσεις! Πως ξέρει αν μένει πάντα χαρωπός, μΆ ένα ίχνος κάποιας πονηριάς, κάποιας ειρωνείας στο πρόσωπό του!

Με πόση χάρη, η τραγουδιστή ομιλία, η γλυκειά του φωνή, το χαμόγελό του, σκεπάζουνε αποφάσεις, διαταγές, που η θέλησή του επιβάλλει χωρίς αντιλογία, που η γοητεία του όμως τις κάνει να γίνονται πρόθυμα δεκτές.

Ω, δεν υπάρχει αμφιβολία, πως στην ευγενή φυλή, δεσμοί στέρεοι τονε δένουν μΆ εκείνους, που πάνω στον χαμηλό εξώστη της Πνύκας, κάτω απΆ το θαλασσινό αεράκι, ήξεραν να κάνουν το λαό της Ελλάδας να δέχεται τις πιο ηρωικές αποφάσεις.

Ο δαίμονας που τον εμπνέει, είναι η πειστικότης, η θεά Πειθώ, αυτή που δίνει το χάρισμα του λόγου.

Ω θεοί αγαθοί! Σε τέτοιες μέρες, όπου αντηχούνε βροντές, εκρηκτικές αγορεύσεις, σε τέτοιες ώρες κοκκινο-πυρωμένες από τις φωτιές του σιδηρουργού των Νυμπελούνγκων πόσο πολύτιμη, πόσο αγαπητή είναι αυτή η μεσογειακή λεπτότης, αυτή η δύναμη που δεν κραυγάζει, αυτή η πολιτική που τείνει αδιάκοπα στο στόχο της, που είναι όμως ευλύγιστη, σαν το πλεούμενο που αρμενίζει κάτω απΆ τΆ άστρα. Θυμάστε εκείνη την απάντησή του: Η χώρα μου είναι πολύ μικρή για να διαπράξει μια τόσο μεγάλη ατιμία! Ω! πόσο όμορφα αντηχούνε, τούτες τις ώρες που ζούμε, εκείνα τα λόγια της συνειδήσεώς μας!

Ώστε υπάρχουνε, λοιπόν, ακόμα, για να ζωογονούνε τα παληά, τα ξεπερασμένα ιδανικά μας, πιστοί ακόλουθοι εκείνης της ηθικής, που τίμησε – προσφορά της Ελλάδας – ολόκληρη την ανθρωπότητα!

Αναθυμάμαι από τις αγωνίες μας των αρχών του 1917, κάποια θλιβερά επεισόδια. Τότε, ο Βενιζέλος, ο Πολίτης, ο Κουντουριώτης είχαν φέρει την Ελλάδα στο πλευρό μας. Αυτό, η Γαλλία δεν θα το ξεχάσει, Να, γιατί σήμερα παραστέκει σε αδελφικό πένθος, δίπλα στο έθνος των Ελλήνων.

Αλλά φαίνεται, πως για τον πολιτικόν άνδρα, ο αγώνας δεν είχε τελειώσει τότε. Τον ξαναβλέπουμε να ορμά και πάλι μέσα στις περιπλοκές, στους κινδύνους, στα ταξίδια… Τον συναντούμε, μέτοχο σε τραγικά επεισόδια. Ακόμα και κατάδικο σε θάνατο.

Ευτυχώς, η μοίρα, του φύλαξε στο χείλος του τάφου του, μια υπέρτατη χαρά: το θρίαμβο των ιδεών του, και στο εσωτερικό της πατρίδας του τη γαλήνη που γεννά η φρόνηση, όταν η εξουσία, συμβιβαστική και καλοπροαίρετη, φιλοτιμιέται νΆ ακούσει τις συμβουλές της Αθηνάς.

Αγαπητοί φίλοι Έλληνες, παραστέκομαι στο πλευρό σας στη θλίψη. Σας διαβεβαιώνω, πως πολύ πιο ψηλά από αυτά τα κόμματα που τα γνωρίζουμε κι εμείς στον τόπο μας, η μεγάλη μορφή του Βενιζέλου σας τιμά όλους εξ ίσου. Και κάτι παραπάνω. Όταν ο Περικλής κατέβηκε στο νεκροταφείο του Κεραμεικού για να τιμήσει τους νεκρούς μαχητές, σηκώθηκε στο βήμα να μιλήσει. Αλλά πολύ γρήγορα του ήρθε στο νου η ιδέα, πως ο καλύτερος τρόπος για να απονείμει τιμή σΆ εκείνους τους ήρωες, ήταν να εγκωμιάσει την κοινή μητέρα τους, την πατρίδα, πρόμαχο κατά των Βαρβάρων.

Μπροστά στο φέρετρο του Βενιζέλου, αυτή η σκέψη, αυτή η ανάμνηση ξαναγυρίζει στο νου μου. Κι εγώ λοιπόν Γάλλος, δεμένος μαζί σας με δεσμούς θεληματικούς, τιμάω τώρα την αθάνατη Ελλάδα, που ήξερε να υπερασπίζεται το πνεύμα του ποιού ενάντια στο πνεύμα του ποσού.

Την εικόνα της διακρίνω και θαυμάζω και μέσα στην θαυμαστή σταδιοδρομία του τέκνου της – του Ελευθερίου Βενιζέλου – αυτής της μεγαλοφυΐας του Λόγου, του Μέτρου και του Φωτός».

 

 

15. ΕΜΙΛ ΛΟΥΝΤΒΙΧ

Γερμανός ιστορικός και ειδικός βιογράφος

• Απόσπασμα από άρθρο του σε γερμανική εφημερίδα στο θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου:

 

«Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο μεγαλύτερος πολιτικός της Ελλάδος από την εποχή του Περικλή, ένας από τους διαπρεπέστερους πολιτικούς της Ευρώπης, εφάμιλλος του Βίσμαρκ και του Μέττερνιχ, δεν υπάρχει πια. Βάσκανος μοίρας εστέρησε την Ελλάδα από τον σπουδαιότερο πολιτικό άνδρα της και δημιουργό του μεγαλείου της. Ο Βενιζέλος εισήλθε εις το Πάνθεο των αθανάτων ηρώων, πεθαίνοντας και αυτός, όπως οι περισσότεροι από τους μεγάλους άνδρες, στην εξορία, στην οποία εστάλθηκε την ώρα όπου επρόκειτο να δοξάσει για μια ακόμα φορά την Ελλάδα και να την σώσει από το βάραθρο προς το οποίον την οδηγούσαν οι αντίπαλοί του.

            …Ο Βενιζέλος υπήρξε από τους ολίγους εκείνους πολιτικούς άνδρες της σύγχρονης εποχής που τις αρετές του και το πνεύμα του εκτιμούσε και θαύμαζε ολόκληρη η υφήλιος.

            Δυστυχώς η πατρίδα του που την μεγάλωσε και τη δόξασε στάθηκε αχάριστη απέναντί του.

            Το έργο του Βενιζέλου θα αναγραφεί με χρυσά γράμματα στην παγκόσμια Ιστορία, που θα μιλήσει μια μέρα γιΆ αυτόν και θα εκτιμήσει τον μεγάλο νεκρό που τόσο αδίκησε η πατρίδα του…».

 

 

16. WLADIMIR DΆ ORMESSON

Γάλλος δημοσιολόγος


• Απόσπασμα από άρθρο του στην εφημερίδα «Paris-Midi», του Μαρτίου 1936:

            «Τη μια ώρα πρωθυπουργός πανίσχυρος, την άλλη εξόριστος, πότε δημιουργώντας παραληρήματα ενθουσιασμού και πότε προκαλώντας την αντίδραση του πλήθους, αντικείμενο λατρείας για τους μεν, μίσους για τους άλλους, ο Βενιζέλος θα κρατήσει συνεχώς την πατρίδα του υπό πίεσιν επί μια δεκαπενταετία. Ακόμη και στην περίοδο της δυσμένειας θα την κυριαρχεί.

            Αλλά το ρόλο αυτόν τον καταπληκτικό δεν θα τον παίξει μονάχα στον τόπο του. Θα τον παίξει εξ ίσου και σΆ ολόκληρη την Ευρώπη. Στην περίοδο των διαπραγματεύσεων της ειρήνης και στα χρόνια που ακολούθησαν, μπορεί κανείς να πει ότι υπήρξε ένας από τους τρεις-τέσσερις πολιτικούς άνδρες που ακούονταν περισσότερο ο λόγος τους, από τους πιο δημοφιλείς της ηπείρου μας. Το δυναμικό του πνεύματός του, η ζωντάνια των ιδεών του ήσαν παροιμιακά. Από την εποχή του βασιλιά Μίνωα δεν είχε φανερωθεί τότε τέτοιος Κρητικός!...

            Είπαν ακόμη γιΆ αυτόν, ότι υπήρξε πάρα πολύ μεγάλος για τον τόπο του, ότι οι φιλοδοξίες του υπερακόντιζαν τα ελληνικά μέτρα. […] Μπορεί ίσως ο Βενιζέλος να στάθηκε πολύ ψηλά στις συλλήψεις του, όπως συμβαίνει με πολλές πολιτικές μεγαλοφυΐες. Πάντως δεν παύει να του οφείλει πολλά η Ελλάδα».


 

ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ


 

ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΕΤΑΞΑΣ

Αξιωματικός του ελληνικού στρατού, πολιτικός (Δικτάτορας από το 1936-41)


• Απόσπασμα από το λόγο του για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, στη Βουλή κατά τη συνεδρίαση της 22ας Απριλίου 1936:

 

            «Σπανίως, από καιρού εις καιρόν, εμφανίζονται εν τη ιστορία ισχυροί άνδρες, ως ισχυρά μετέωρα εις άλλους εμπνέοντα τον σεβασμόν και εις άλλους το δέος. Ενώπιον τοιούτων ανδρών διαιρούνται αυτομάτως οι άνθρωποι εις φίλους και εχθρούς. Ουδείς μένει αδιάφορος, ουδείς μένει ουδέτερος. Πας τις, αν δεν είναι ενθουσιώδης φίλος των θα είναι άσπονδος εχθρός των. Ο περί αυτούς αγών δεν σταματά ούτε προ του θανάτου. Συνεχίζεται περί νεκρόν των, περί την σκιάν των, περί την μνήμην των.

            Τοιαύτη μεγάλη και ισχυρά φυσιογνωμία υπήρξεν ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Έδωσε το όνομά του και έθεσε την σφραγίδα του εις ολόκληρον περίοδον της νεωτέρας ιστορίας της Ελλάδος. Από αυτόν προέρχεται η ονομασία των οπαδών του. Από αυτόν προέρχεται η ονομασία των αντιπάλων του. Με το όνομά του συνδέεται αναποσπάστως η ωραιοτέρα και τραγικωτέρα εποχή της νεωτέρας Ελλάδος. Πως είναι δυνατόν να κρίνη αμερολήπτως η σύγχρονος γενεά τοιαύτας μεγάλας φυσιογνωμίας;

            Αλλά υπάρχει μία μεγάλη σελίς της ιστορίας προ της οποίας κύπτουσιν  ευλαβώς και φίλοι και εχθροί. Η εποχή δηλαδή κατά την οποίαν ο Ελευθέριος Βενιζέλος, σημαιοφόρος της αναγεννωμένης Ελλάδος, ηγούμενος της πολιτικής της, ενέπνευσεν εις το έθνος την αυτοπεποίθησιν και το ώθησε προς την νίκην και την δόξαν.

            Το τέλος του υπήρξεν όντως τραγικόν. ΑλλΆ η τελευταία του κραυγή απευθυνομένη προς πάντας, φίλους και εχθρούς, υπήρξεν αληθώς ελληνική κραυγή. Η κυβέρνησις πλήρης συγκινήσεως εκφράζει προς τους εν τη Βουλή οπαδούς και φίλους του τα βαθύτατα αυτής συλλυπητήρια».

 

 

2. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ

Πολιτικός επιστήμονας, κοινωνιολόγος και πολιτικός (Πρωθυπουργός το 1924)


• Απόσπασμα από το λόγο του για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, στη Βουλή κατά τη συνεδρίαση της 22ας Απριλίου 1936:

 

            «Ο θάνατος του Ελευθερίου Βενιζέλου έρριψεν εις βαθύ πένθος όχι μόνον το κόμμα των Φιλελευθέρων, του οποίου ήτο ιδρυτής και απαράμιλλος ηγέτης, αλλά ολόκληρον τον Ελληνισμόν.

            Εις μίαν εξαιρετικά κρίσιμον περίοδον του εθνικού μας βίου, κατά την οποίαν έμελλον να κριθούν οριστικώς αι τύχαι μας, η εύνοια, ημπορεί να ειπή κανείς, της θείας προνοίας, έστειλε τον Βενιζέλον, διά να βοηθήση το πολυπαθές έθνος μας να διεξαγάγη τον τιμιώτερον αγώνα που έχει να διεξαγάγη κάθε έθνος, τον αγώνα της απελευθερώσεως, της αποκαταστάσεώς του.

            Υπό την εμπνευσμένην ηγεσίαν του ανεσυγκροτήθησαν αι δημόσιαι υπηρεσίαι, επαγιώθη η ευνομία εις την χώραν, επολλαπλασιάσθησαν αι λειτουργίαι του κράτους και αι ανάγκαι των λαϊκών μαζών ήρχισαν να ικανοποιούνται. Το κράτος έγινε περισσότερον από πριν αντιλήπτωρ των δικαίων και των αναγκών των πολιτών, κατέστη λαϊκώτερον, κοινωνικότερον.

            Η μεταβολή υπήρξε μεγίστη και επέδρασε θαυματουργώς εις την ψυχήν των πολιτών, των οποίων αναπτερώθη το φρόνημα, εκρατύνθη η αυτοπεποίθησις και ηύξησεν η προς την πατρίδα αγάπη. Υπό τους ευνοϊκούς αυτούς όρους, ετόλμησε να οδηγήσει το έθνος εις τους απελευθερωτικούς του αγώνας. Εις τούτο δεν παρεσύρθη από τυφλόν πατριωτικόν ενθουσιασμόν, ουδέ από καμμίαν φυσικήν ροπήν προς εξωτερικάς περιπλοκάς.

            Η εξωτερική του πολιτική, εις την οποίαν εξεδηλώθη περισσότερον η πολιτική του μεγαλοφυΐα, υπήρξεν προϊόν ωρίμου σκέψεως και εβασίσθη πάντοτε εις την διπλωματικήν προπαρασκευήν του εδάφους διά τους απελευθερωτικούς πολέμους και την προετοιμασίαν των εθνικών δυνάμεων, επλαισιώθη δε αδιαλείπτως από πνεύμα διαλλακτικόν, συμβιβαστικόν, προς αποφυγήν θυσιών και περιφρούρησιν των κεκτημένων καρπών των αγώνων του Έθνους.

            Έτσι εξησφαλίσθησαν αι εθνικαί νίκαι, η εθνική μας αποκατάστασις, με την οποίαν και θα μείνη αρρήκτως συνδεδεμένον το όνομά του.

            Το μέγα έργον δεν το επετέλεσε βέβαια ο Βενιζέλος μόνος. Ολόκληρον το Έθνος συνεισέφερεν ό,τι είχεν καλλίτερον. Αλλά η ιστορία θα διακηρύσση πάντοτε, ότι αυτός υπήρξεν ο κυριώτερος συντελεστής του.

            Και κάθε Έλλην, και όταν με απροκάλυπτον βλέμμα προσβλέπει το μέγα δημιουργικόν έργον του Βενιζέλου, δεν είναι δυνατόν παρά να καταλαμβάνεται από θαυμασμόν και ευγνωμοσύνην. Και το έργον του αυτό ανήκει εις το Έθνος χωρίς καμμίαν διάκρισιν και καλεί πάντας τους Έλληνας να το στερεώσουν και να το συνεχίσουν. Εάν τα εξωτερικά όρια της Ελλάδος έχουν διαγραφή οριστικώς, δια την εσωτερικήν τελειοποίησιν, την εξύψωσιν, δεν έχουν, ουδέ δύνανται να τεθούν όρια.

            Τα κατορθώματα που επετέλεσεν το Έθνος υπό την ηγεσίαν του Ελευθερίου Βενιζέλου, καλούν πάντας ημάς νΆ αφιερώσωμεν όλας μας τας δυνάμεις, διά να εξυψωθώμεν και ως έθνος και ως λαός και ως κράτος δικαίου και ως κράτος κοινωνικόν, ως εν σύνολον διαρκούς ανθρωπιστικής και πνευματικής αναγεννήσεως».

 

 

 3. ΘΕΜΙΣΤΟΚΛΗΣ ΣΟΦΟΥΛΗΣ

Αρχαιολόγος, πολιτικός (Πρωθυπουργός κατά τα έτη 1924, 1945-46, 1947-49)


• Απόσπασμα από το λόγο του για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, στη Βουλή κατά τη συνεδρίαση της 22ας Απριλίου 1936:

 

            «Δια να εκτιμήση κανείς κατΆ αξίαν την ιστορικήν σημασίαν του εκλιπόντος πολιτικού, πρέπει να αναπαραστήση εν τη φαντασία του την Ελλάδα, οποία ακριβώς ήτο, ότε απεβιβάσθη προ εικοσιπενταετίας εις Πειραιά ο Ελευθέριος Βενιζέλος, όχι ως αρχηγός κόμματος, αλλά ως σημαία την οποίαν παρακολουθεί ολόκληρος στρατιά. Και πριν εισέλθη εις την Βουλήν, πριν αποκτήση μιαν ψήφον εν τη Βουλή, είχε χειροτονηθή εις την καρδίαν των Ελλήνων ως ο αναμενόμενος κυβερνήτης της χώρας και ο ρυθμιστής των ιστορικών αυτής πεπρωμένων.

            Τεκμήριον και τούτο ότι ο ανήρ, του οποίου τον θάνατον θρηνούμεν, δεν ήτο πλασμένος εκ της κοινής ζωής, αλλά εγεννήθη εκ των σπλάχνων  του λαού πάνοπλος ως η Αθηνά. Από της πρώτης στιγμής της εμφανίσεως αυτού επί της πολιτικής σκηνής νέον φως και ρυθμός εκόσμησε την Ελλάδα. Αντί του χάους το οποίον εύρεν, έστησε το ελληνικόν κράτος και εισεκόμισεν εις την ελληνικήν πολιτείαν νέα στοιχεία εδραιότητος, δικαιοσύνης και πειθαρχίας».

 

 

4. ΙΩΑΝΝΗΣ ΘΕΟΤΟΚΗΣ

Πολιτικός (υπηρεσιακός Πρωθυπουργός στις αρχές του 1950)


• Η δήλωσή του ως αρχηγός του Λαϊκού Εθνικού κόμματος, για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, (εφημ. «Ακρόπολις», 19 Μαρτίου 1936):

 

            «Διά του θανάτου του Ελευθερίου Βενιζέλου, εκλείπει από την Ελλάδα η μεγαλυτέρα σύγχρονος πολιτική φυσιογνωμία. ΑλλΆ ο τόπος θα εισέλθη ασφαλώς εις ομαλώτερον και ησυχώτερον πολιτικόν βίον».

 

 

5. ΑΝΤΩΝΙΟΣ Α. ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ

Πρέσβης

• Απόσπασμα από επιστολή του στην εφημερίδα «Νέος Κόσμος», στις 25 Μαρτίου 1936, στο οποίο μεταφέρει τα λόγια του Αμερικανού πρέσβη στο Κάιρο, Dr. Howell, σε μία από τις πρώτες συναντήσεις τους εκεί, όπου ο ίδιος υπηρετούσε ως πρέσβης της Ελλάδας:

 

            «Διατί είσθε διχασμένοι εις την Ελλάδα και πως συμβαίνει ο Βενιζέλος να ευρίσκη αντίδρασιν εις την εξωτερικήν πολιτικήν του; Δεν έχω την τιμήν να τον γνωρίζω προσωπικώς, αλλΆ εξ όσων μοι είπεν ο στενός φίλος μου Πρόεδρος Wilson, ο Πρωθυπουργός σας είνε ο Μέγιστος πολιτικός της Ευρώπης. Τω όντι όταν επέστρεψεν ο Πρόεδρος εκ της Ευρώπης, όλοι οι φίλοι του τον επισκέφθημεν και εζητήσαμεν να μάθωμεν τας εντυπώσεις του. Μας απήντησεν ότι όλη η Ευρώπη είνε πράγμα πεπαλαιομένον και άνευ ενδιαφέροντος δια τον Νέον Κόσμον. Το μόνον ενδιαφέρον που είδα εις την Ευρώπην είνε ο Βενιζέλος της Ελλάδος. Αυτός είνε σύγχρονος και αντιπροσωπεύει τας φιλελευθέρας, δημοκρατικάς και προοδευτικάς ιδέας του αιώνος μας.

            Τοιούτον άνδρα έχετε και εν τοσούτω επαναλαμβάνετε τα φοβερά λάθη και ελαττώματα των αρχαίων προγόνων σας».

 

 

6. ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ

Φιλόσοφος, ακαδημαϊκός και πολιτικός (Πρωθυπουργός το 1945 και το 1967, πρώτος ανηψιός του Δημητρίου Γούναρη


• Αποσπάσματα από άρθρο του, το οποίο έγραψε ως επικήδειο του Βενιζέλου, («Ελληνική Φωνή», 25 Μαρτίου 1936):


            «Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δεν υπήρξε σύμβολον. Υπήρξε σαρξ. Η διαφορά είναι ουσιώδης, κυρίως μάλιστα, όταν πρόκειται περί ανθρώπων κινουμένων εις την πολιτικήν ζωήν. Υπάρχουν μεγάλοι, οι οποίοι συμβολίζουν κατευθύνσεις και ιδέας. Υπάρχουν άλλοι – εξ ίσου μεγάλοι – οι οποίοι ενσαρκώνουν χειρονομίας! Οι πρώτοι δημιουργούν σχολήν. Οι άλλοι εκτελούν κυρίως πράξεις. Η διάκρισις εις την πραγματικότητα δεν είναι βεβαίως ποτέ τοιαύτη, ώστε του ενός ή του άλλου τύπου οι άνθρωποι να εμφανίζωνται αμιγείς και μονοκόμματοι εις την εκπροσώπησιν του τύπου των. Πάντοτε όμως είναι δυνατόν να είπωμεν, προς ποίον από τους δύο τύπους κλίνουν οι άνθρωποι της πολιτικής ζωής.

---------

            «Ο Βενιζέλος λοιπόν ήρχισεν από τριάντα ετών και εξηκολούθησε μέχρι του θανάτου του τον αγώνα με το κορμί του, του οποίου τας ευκάμπτους και αιωνίως νεανικάς κινήσεις παρηκολούθη με εξ ίσου καταπληκτικήν ευκινησίαν (με ερασιτεχνικόν όμως ακροβατισμόν) το μυαλό του. Το κορμί του και η θέλησίς του προηγούντο πάντοτε. Χωρίς αυτά τα δύο στοιχεία δεν θα υπήρχε της διανοίας του η εκδήλωσις. Αυτό εξηγεί την μεγάλην δύναμιν, αλλά και τας αδυναμίας του Βενιζέλου. Και ήτο βεβαίως απαραίτητος ως ιστορική αστραπή η ενσαρκωθείσα εις το πρόσωπον του Βενιζέλου αντίδρασις κατά των πολλών και κενών λόγων, οι οποίοι εχαρακτήριζον προ του 1910 (και χαρακτηρίζουν εν πολλοίς μέχρι σήμερον) την πολιτικήν και κοινωνικήν μας εν γένει ζωήν. Δεν πρέπει όμως πάντως και να το παρακάνουμε, γενικεύοντες την σημασίαν της αντιδράσεως αυτής κατά των λόγων και της αυτοτελούς συλλήψεως ιδεών εν γένει, διότι τότε πέφτουμε εις το άλλο άκρον, προς το οποίον επίσης τείνει ο Έλλην  με την εμπορικήν του ιδιοφυίαν και τον υπολογισμόν του. Η αντίδρασις κατά των λόγων έχει αξίαν, εφΆ όσον στρέφεται εναντίον των λόγων των κενών, όχι δε και εναντίον των πεπληρωμένων με ιδέας (με ιδέας έστω και ουτοπικάς). ΕφΆ όσον βεβαίως η Ελλάς είχε μεταβληθή εις ένα μεγάλο καφενείον, όπου, διακοπτόμενον μόνον από το ρόφημα των ναργιλέδων, εκυριάρχει το κουβεντολόι, έπρεπε φυσικά – και επαναλαμβάνω: ως ιστορική, δηλαδή ιστορικώς αναγκαία αστραπή – να διασχίση τον συμπεπυκνωμένον από νυσταλέα σύγνεφα  ουρανόν μας το χέρι του Βενιζέλου. Εχρειάζετο τότε και η υπερβολή, την οποίαν εξεπροσώπει εις την αντίδρασίν του ο Βενιζέλος. Αυτό όμως δεν σημαίνει, ότι πρέπει να αναγάγωμεν την υπερβολήν αυτήν εις νόμον της ζωής μας. Εάν χθες εχρειάζετο η υπερβολή, εχρειάζετο διά να επιδιώξωμεν σήμερον την ισορροπίαν.

 

• Ο επιμνημόσυνος λόγος του κατά το μνημόσυνο του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1947, (εφημ. «Κήρυξ», 18 Μαρτίου 1947):

 

«Καταθέτω τον στέφανον τούτον εκ μέρους της Ελληνικής Κυβερνήσεως επάνω σΆ ένα μνήμα, το οποίον αποτελεί μνημείον της Ελλάδος.

Είναι μεγάλη διΆ εμέ τιμή, ότι τάσσομαι κατά την στιγμήν αυτήν να χαιρετήσω εν ονόματι του Ελληνικού Έθνους τον αιωνίως ζώντα Ελευθέριον Βενιζέλον.

Η τιμή, όμως, σημαίνει και ευθύνην. Ευθύνην μεγάλην και βαρείαν. Όταν ατενίζωμεν την μορφήν του Ελευθερίου Βενιζέλου, τα μάτια μας τάσσονται να αναδειχθούν άξια της λάμψεως, την οποίαν εκπέμπει, και η καρδία μας υποχρεούται να φανή ανταξία του μεγάλου παραδείγματος, το οποίον Εκείνος ενεσάρκωσε. Το παράδειγμα του Ελευθερίου Βενιζέλου είναι ταυτόσημον με το παράδειγμα της Κρήτης. Ό,τι είναι η Κρήτη ως γη και ως λαός, υπήρξεν ο Ελευθέριος Βενιζέλος ως σώμα και ως πνεύμα. Η γη και ο λαός της Κρήτης ενσαρκώνουν την ελευθερίαν και την γενναιότητα, τα άκαμπτα και ακατάβλητα υψηλά βουνά και τον ελεύθερον ανοικτόν ορίζοντα. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος επροίκισε την Ελληνικήν Ιστορίαν με την άκαμπτον και ακατάβλητον βούλησίν του και με τον ανοικτόν ορίζοντα του ελευθέρου δημοκρατικού πνεύματός του. Η Ελλάς, ευγνωμονούσα, υπόσχεται ότι θα μείνη πιστή εις τον δρόμον, τον οποίον Εκείνος εχάραξε. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος δεν απέθανε. Ζη και θα ζη αιωνίως».

 

 


7. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΠΑΝΔΡΕΟΥ

Πολιτικός (Πρωθυπουργός κατά τα έτη 1944-45, 1963, 1964-65)


• Ο επιμνημόσυνος λόγος του κατά το μνημόσυνο του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1954, (εφημ. «Παρατητρητής», 23 Μαρτίου 1954):

 

 «Υπάρχουν δύο μεγάλαι δεκαετίαι εις την Ιστορίαν του Νεώτερου Ελληνισμού: Η δεκαετία 1820-1830. Και η δεκαετία 1910-1920. Η πρώτη ήρχισε το θαύμα της Εθνικής Αναστάσεως. Η δεύτερη το ολοκλήρωσε.

Η πρώτη δεκαετία δεν είναι επώνυμος. Ονομάζεται Είκοσι Ένα. Ο πρωταγωνιστής υπήρξεν ομαδικός: Το Γένος. Η Δευτέρα είναι επώνυμος. Ονομάζεται Ελευθέριος Βενιζέλος. Έχει το όνομά σου…

Το πρώτον σου χάρισμα ήτο το Πνεύμα. Δε υπάρχει εις την νεωτέραν πολιτικήν ιστορίαν μας περισσότερον πνευματικόν φως και περισσότερον λιτόν, κλασικόν ύφος.

Αλλά εις τους ανθρώπους της Ενεργείας είναι η Θέλησις η οποία αξιοποιεί το Πνεύμα. Και εις την περιωπήν του πνεύματος ανταπεκρίνετο η δύναμις της ψυχής σου, η γενναιότης, η Τόλμη.

Και είχον, και η ψυχή και το πνεύμα σου, τεθή εις την υπηρεσίαν του Μεγάλου Πάθους: Του Πάθους της δημιουργίας. Υπήρξες ολόκληρος πολιτικόν πάθος … Από κανέναν δεν είχεν αγαπηθή περισσότερον η Αρχή. Και από κανένα δεν εγκατελείπετο ευκολώτερον. Διότι ουδέποτε την εθεώρησες σκοπόν. Πάντοτε την εθεώρεις μέσον: Μέσον Ιστορικής Δημιουργίας.

Η μεγάλη Σχολή σου υπήρξεν η Κρήτη. Ήσο η ενσάρκωσίς της. Εις την σκληράν αυτήν γην και εδιδάχθης και εδίδαξες ότι η Ελευθερία δεν προσφέρεται. Κατακτάται. Και ότι «εκείνος είναι άξιος της Ελευθερίας, ο οποίος ημπορεί, κάθε ημέραν, να την κατακτά…».

Από εδώ είχες επιβεβαιώσει τον αρχαίον, τον αιώνιον, τον αθάνατον λόγον: Ότι «εύδαιμον είναι το ελέυθερον· ελεύθερον το εύψυχον…».

Και από την υψηλήν αυτήν νησιωτικήν σκοπιάν συνέλαβες το πολιτικόν νόημα του Καιρού σου: Ότι εις τους αγώνας του Κόσμου, τελικώς ενίκα η Θαλασσοκράτειρα….

Και έκαμες αυτήν την αλήθειαν οδηγόν της ζωής σου.

Υπήρξεν εύνοια των θεών ότι το μήνυμα της Μεγάλης Πατρίδος σε εύρεν εις την ώραν των κρισιμωτάτων εθνικών περιστάσεων: Ήρχοντο και οι Βαλκανικοί και ο Παγκόσμιος Πόλεμος.

-Τι θα συνέβαινε χωρίς την Ηγεσίαν σου, χωρίς την δύναμιν του Πνεύματος και της Ψυχής σου;

Τώρα, γνωρίζομεν μόνον τι συνέβη με την παρουσίαν σου…

Όταν, τον Σεπτέμβριον του 1910, συνηντήθης με τον Λαόν των Αθηνών, είπες: «Η ιθύνουσα την πολιτείαν μου κεντρική αρχή είναι ότι ο πολιτικός ανήρ οφείλει να έχη γνώμονα πάσης αυτού πράξεως το κοινόν συμφέρον».

Και είπες εις τον Βασιλέα: «Εάν το Στέμμα τεθή επί κεφαλής του Ανορθωτικού Αγώνος, Σας υπόσχομαι ότι η Ελλάς, εντός δύο ετών, θα γίνη αγνώριστος».

Και οι λόγοι σου ήσαν αλήθεια.

Εδημιούργησες Κράτος.

Έπειτα από μίαν σύντομον, ζωογόνον διάβασιν του Χαριλάου Τρικούπη, είχε και πάλιν παύσει να υπάρχη κράτος. Υπήρχε μαρασμός και παρακμή και φατρία. Και εδημιούργησες, διά πρώτην φοράν εις την νεωτέραν πολιτικήν Ιστορίαν, και Διοίκησιν και Δικαιοσύνην. Κράτος Δικαίου και Κράτος Κοινωνικόν, οδηγόν και προστάτην του Λαού.

Και έπειτα, ήλθεν η μεγάλη ώρα του Έθνους.

Είχες παραλάβει την εντροπήν του ΄97. Και παρέδωκες εις τους διαδόχους σου την Μεγάλην Ελλάδα, με ουσιαστικήν πρωτεύουσαν την Κωνσταντινούπολιν. Διεσταυρώθης, εκεί, με τον Κωνσταντίνον Παλαιολόγον. Εκείνος επανήρχετο. Και συ εισήρχεσο εις τον Θρύλον…

Αλλά μαζί με το φως υπήρξαν και αι Σκιαί. Είχες δεσπόσει της εποχής σου. Ήσο η Θέσις. Αλλά, όσον εμπνευσμένη ήτο η Θέσις, τόσον φανατική υπήρξεν η ¶ρνησις. Και σε έκαμε να γευθής όλην την πικρίαν της Ελληνικής Δάφνης. Διά το μέγα Έργον σου η ¶ρνησις σε αντήμειψε με τας σφαίρας του Σταθμού της Λυών και της Λεωφόρου Κηφισίας. Και, επίσης, με τα σφαιρίδια της 1ης Νοεμβρίου. Επεβεβαιώθη τοιουτοτρόπως, και με την ιδικήν σου Μοίραν, η γνησιότης, η αιωνιότης της Φυλής….

Τώρα, δεν υπάρχει πλέον ¶ρνησις. Ο Θάνατος έχει φονεύσει τον Φθόνον. Τώρα είναι πάνδημος η αναγνώρισις. Και είναι οι παλαιοί αντίπαλοι οι οποίοι υμνούν…

Κινούνται, ίσως, από την μυστικήν τύψιν ότι ή δεν ηδυνηθησαν, τότε, να εννοήσουν. Ή, είχον εννοήσει, αλλά δεν εύρον εις την ψυχήν των την έξαρσιν να ομολογήσουν…

Θα ήτο βλασφημία να νομίσωμεν ότι ανήκεις εις ημάς.

Ανήκεις εις το Πάνθεον των μεγίστων ανδρών της Ελληνικής Ιστορίας.

Αλλά είναι φυσικόν ημείς να αισθανώμεθα ότι σου ανήκομεν: Οι παλαιοί συναγωνισταί, οι συνεργάται και φίλοι σου, η Κρήτη…

Κατεχόμεθα από την φιλοτιμίαν να συνεχίσωμεν το έργον σου. Εάν η εξωτερική μορφή των αγώνων έχη μεταβληθή, όμως παραμένει αναλλοίωτος η ουσία των: Ο Αγών της Ελευθερίας και ο Αγών του Λαού.

Αισθανόμεθα την μεγάλην ευθύνην ότι στρατευόμεθα κάτω από την σημαίαν σου. Από αυτήν την βαθείαν συναίσθησιν αντλούμεν δύναμιν διά τον Αγώνα.

Και υποκλινόμεθα με ευλάβειαν ενώπιον της Μνήμης σου…».

 

 

 

8. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΣΒΩΛΟΣ

Νομικός, συνταγματολόγος και πολιτικός (Πρωθυπουργός το 1944 στην «Κυβέρνηση του Βουνού»)

 

• Ο επιμνημόσυνος λόγος του κατά το μνημόσυνο του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1955, (εφημ. «Κήρυξ», 22 Μαρτίου 1955):

 

«Όπως «Πάσα Γη Τάφος» των επιφανών ανδρών, έτσι και το εγκώμιον αυτών ανήκει εις πάντας όσοι έχουν κάτι να εμπνευσθούν από το έργον των, ή που αναζητούν την ολοκλήρωσή του σαν σημερινή ανάγκη. Και ασφαλώς στην έμπνευση των ανθρώπων που ζητούν και σήμερα για την Ελλάδα Ελευθερία, Δημοκρατία, Πρόοδο, το έργο του Βενιζέλου προσφέρεται πλουσιώτερο από κάθε άλλο. Προ πολλού άλλωστε, του μεγάλου αυτού τέκνου της Κρήτης έπαυσε να συνδέεται η μνήμη μΆ ένα κόμμα. Ο Βενιζέλος, όσο περισσότερο ο χρόνος μακραίνει τη σκιά του, τόσο περισσότερο γίνεται πανελλήνιος και τόσο περισσότερο η επίκληση του έργου του αρμόζει, εκεί που είναι χρήσιμη, σε κάθε προοδευτική κίνηση. Όχι γιατί η απόσταση, όπως συμβαίνει στην Ιστορία, προσθέτει στους μεγάλους ανθρώπους εξιδανίκευση, αλλά γιατί ο αναμφισβήτητος πρόσκοπος της Προόδου στην Ελλάδα, κατά την τελευταία 50ετία, είναι ο Βενιζέλος. Και αυτό, αγαπητοί Κρήτες, πρέπει να είναι το καύχημά Σας.

Το έργο του Βενιζέλου υπήρξε μεγάλο. Αυτό είναι αναγνωρισμένο σήμερα  και σΆ όλο τον κόσμο και στον τόπο μας από φίλους και εχθρούς. Το ένα τμήμα του, η πραγματοποίηση μιας σχεδόν πλήρους εθνικής αποκαταστάσεως των σκορπισμένων ελληνικών πληθυσμών, δεν θα με απασχολήση σήμερα. Όχι διότι δεν αξίζει. Τουναντίον. Το έργο αυτό αξίζει τόσο πολύ που όσο και αν ένα του τμήμα χάθηκε μετά το 1920 (πως χάθηκε… γραφή να μην το λέει) εξακολουθεί να είναι μεγάλο εκείνο που απόμεινε, πλούσιο σε ευεργετικές για το λαό συνέπειες, ιστορικά δικαιωμένο, στερεό και ακατάλυτο. Αλλά η πραγματοποίηση της εθνικής αποκαταστάσεως είναι το έργο που υμνείται συνήθως. Σπανιώτερα ίσως το μνημόσυνο του Βενιζέλου δίνει αφορμή για νΆ αναλυθή σε τι συνίσταται η εσωτερική ανορθωτική δράση του μεγάλου πολιτικού κατά τα έτη 1910-1920, που είναι η πρώτη και αρχική του περίοδος και η περίοδος της μεγίστης δημιουργικής ακμής. Σπανίως γίνεται προσπάθεια να συντεθούν τα στοιχεία της περιόδου αυτής σε ωρισμένη πολιτική φιλοσοφία ή να αξιολογηθούν ωρισμένα γόνιμα διδάγματα που άφησε στην πολλαπλή του εκδήλωση ο Βενιζέλος της εποχής εκείνης. Και τόσο οι πραγματοποιήσεις όσο και τα διδάγματα είναι σπόρος καλλιεργείας σε ευρύτερα στρώματα συνειδήσεων.

Ο Βενιζέλος εξώρμησε απΆ αυτά τα χώματα σαν γέννημα και θρέμμα του ενδόξου νησιού Σας. Έφερε μέσα του την παλληκαριά των βουνών Σας, την παλληκαριά των Καλλέργηδων και των Δασκαλογιάννηδων, τη μνήμη των ασίγαστων αγώνων της Ελευθερίας. ΑλλΆ έφερε επίσης, σαν φυλαχτό απΆ την Ιστορία Σας, τη σοφία, τη σύνεση του Μίνωος. Όπως αυτοχαρακτηρίζεται στον επιτάφιό του, ήταν προ πάντων ένας ¶ντρας. Και ήταν ο πιο δοκιμασμένος αντιαπολυταρχικός πολιτικός.

Κατευθύνθηκε, κρατώντας ένα πυρσό Προόδου στο χέρι, γιατί αυτό απαιτούσε η εποχή, προς τη μητέρα Ελλάδα των αρχών του 20ου αιώνα. Την Ελλάδα τότε του κομματικού φεουδαρχισμού, των φαύλων συνηθειών, του ψεύτικου κλασσικισμού, του άγονου παρελθοντισμού. Ένας ολόκληρος λαός, πικραμένος και ανήσυχος, ζητούσε Αλλαγή και Σωτηρία. Αντικειμενικά οι συνθήκες ωρίμαζαν για ένα Νέο Πρόγραμμα. Στην Ευρώπη ήκμαζε η Φιλελεύθερη Αστική Δημοκρατία. Η Ελλάδα ήταν καθυστερημένη οικονομικά, κοινωνικά, εκπολιτιστικά. Αν σήμερα είναι ακόμα υποανεπτυγμένη χώρα, αντιλαμβάνεται κανείς τι ήταν στα 1910. Η εθνική της ολοκλήρωση ήταν αντικείμενο περισσότερο των πανηγυρικών της 25ης Μαρτίου και του περιοδικού προς τας Μεγάλας Δυνάμεις κλαυθμηρισμού παρά μιας συνεπούς και προγραμματισμένης δράσεως. Η κοινωνική της κατάστασις ήταν χαρακτηριστική μιας προεκρηκτικής περιόδου. Ο αστικός κόσμος είχε αρχίσει να λαμβάνη συνείδηση της αποστολής του, αλλά δεν ήξερε πώς να την αξιοποιήση. Η μικρή εργατική τάξη που ξυπνούσε, επρόβαλλε αξιώσεις και αργά ή γρήγορα θα τις επέβαλλε. Οι αγρότες, ξεσηκωμένοι εναντίον ενός κράτους που τους εσκότωνε, 45 χρόνια σαν και τώρα, ζητούσαν ένα κομμάτι γης. ΑλλΆ η Βουλή έφριττε όταν κάποιος ανέφερε την απαλλοτρίωσιν των τσιφλικιών σαν λύση. Αρκεί να διαβάσετε πρακτικά της Βουλής από τα 1883 και από τα 1906 για να καταλάβετε τι αντίδραση εύρισκε η πραγματοποίηση μιας μεταβολής στους κάμπους της Θεσσαλίας. Τότε θα ιδήτε τι πράγματι επετέλεσε η εποχή του Βενιζέλου.

Εντός και υπεράνω των στοιχείων τούτων ο μεγάλος Ανάπηρος ήταν το Κράτος. Και ο μεγάλος Απών ο ελεύθερος πολίτης.

Ο Βενιζέλος ευρήκε την προσωπική ασφάλεια των πολιτών υποχείρια των χωροφυλάκων και τους χωροφύλακες υποχείριους των κομματαρχών. Ευρήκε τη Διοίκηση και τη Δικαιοσύνη χωρίς το κύρος κρατικών λειτουργιών, θεραπαινίδες του κόμματος. ΑπΆ το Παλάτι ως το Κοινοβούλιο, ως το Στρατό, ως τους Δήμους, ως την Εκπαίδευση βρήκε το παν τελματωμένο στα νοσηρά νερά μιας νόθου φεουδαρχίας. Εκεί μέσα εβασίλευε η απαισιοδοξία και ο συντηρητισμός των «εχόντων», ενώ οι «μη έχοντες», ο λαός, ετυραννούντο εν ονόματι του κόμματος. Το κόμμα εσυναλλάσσετο εν ονόματι του συμφέροντος εκάστου κομματάρχου, των παιδιών του, των ανηψιών του και των φίλων, και όλοι μαζί, άρχοντες και αρχόμενοι, επαρηγορούντο εν ονόματι «των μεγάλων ημών προγόνων». Ο Στέφανος Δραγούμης όμως επροφήτευε, με θλίψη Κασσάνδρας διά την Ελλάδα, την τύχην μερικών μικρών διαρκώς αναστατωμένων δημοκρατιών της Νοτίου Αμερικής. Επότιζε με ιδρώτα την χώραν ο Λαός, αλλΆ η χώρα δεν επρόκοβε.

Δεν έχει τόση σημασία ότι ο Βενιζέλος καταπιάστηκε αμέσως με αυτό που ωνομάστηκε «Ανόρθωσις». Σημασία έχει ότι αντιλήφθηκε ποιά κατεύθυνση έπρεπε να δώση σΆ αυτό το αίτημα του λαού, αίτημα που είχεν αόριστα διατυπωθή από το Γουδί, από το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου, απΆ τις συντεχνίες, από τους κοινωνιολόγους. Ο Βενιζέλος εγκατέλειψε κάθε πρόληψη, έκανε επιλογή μεταξύ ιδεατών επιδιώξεων, έστερξε και συμβιβασμούς, αλλά έδωσε στην ανόρθωση σχήμα και περιεχόμενο. Το σχήμα ήταν η εισαγωγή νέου Δικαίου και νέων πολιτικών μεθόδων. Το περιεχόμενο απλώθηκε αμέσως, εκτός του στρατιωτικού που δεν θα μας απασχολήση εδώ, σε πολλούς τομείς της εθνικής ζωής συγχρόνως: Εμβάθυνση και στερέωση του φιλελευθέρου και του δημοκρατικού στοιχείου του πολιτεύματος – διοργάνωση νέου κράτους – ανύψωση των ασθενεστέρων κοινωνικών στρωμάτων – πνευματική εξυγίανση – και πάνω σΆ όλα συγχρονισμός, μέσα στην πιο έντονη άρνηση της προγονοπληξίας και της προς τους δήθεν προστάτας της Ελλάδος επαιτείας. Μάλλον αυτό το τελευταίο επρόταξε κατά σύστημα ο Βενιζέλος, παρά ό,τι δήποτε άλλο. Ένα νέο πρόγραμμα, εθνικό, πολιτικό, κοινωνικό, απαιτούσε νέο κλίμα και νέα θέση του λαού απέναντι των πεπρωμένων του. Απαιτούσε υπευθυνότητα των δημιουργικών δυνάμεων του έθνους. Και όταν ο Βενιζέλος έρριπτε κατά πρόσωπον της παλαιάς ηγεσίας της χώρας ότι είχε καταντήσει την Ελλάδα εν λόγοις μεν τον «περιούσιον λαόν», πράγματι δε το εξουθένωμα των λαών της γης, έθετε την μόνην υγιά βάση της εννοίας της εθνικοφροσύνης. Αν έτσι την αντιλαμβάνονταν όλοι, σαν εθνική αυτοπεποίθηση, σαν εθνική υπερηφάνεια, σαν εθνική άμιλλα και σαν εθνική αξιοπρέπεια, η έννοια αυτή δεν θα μας εταλαιπωρούσε.

Ψηφίστηκε νέο Σύνταγμα και μπήκαν οι καλύτερες τότε δυνατές εγγυήσεις των ατομικών ελευθεριών. Η λειτουργία της Δημοκρατίας εσυγχρονίστηκε μέσα στα πλαίσια μιας ισχυρής, αλλΆ όχι καταχρηστικής υπεροχής του κοινοβουλίου και ενός περιορισμού των δικαιωμάτων του στέμματος.

Απέναντι όλων των εξουσιών -Διοικήσεως, Βουλής, Στρατού- ανέκτησε ο Λαός όσο ήτο δυνατό τα δικαιώματά του. Ο πολίτης απέκτησε ασφάλεια και οι Έλληνες ισοπολιτείαν. Τότε εθεμελιώθηκε προγραμματικά Κράτος Δικαίου στην Ελλάδα, για νΆ ανατραπή -φεύ!- τόσες φορές επί των ημερών μας. Τότε ο δικαστής έγινε ισόβιος και ο υπάλληλος μόνιμος. Τότε εξαγγέλθηκε το Συμβούλιον της Επικρατείας, για να μάθη η Διοίκηση να σέβεται τους νόμους και ο νομοθέτης το Σύνταγμα. Όποιος διαβάση μιάν αγόρευση του Βενιζέλου της εποχής εκείνης για το Κράτος Δικαίου, ασφαλώς θα επιθυμούσε να χαραχθή και αυτή δίπλα στο επιτάφιο επίγραμμα που έχετε μπροστά σας. Τότε ο νόμος απέκτησε την αίγλη που δεν εγνώριζε πριν. Γιατί έγινε ίσος για όλους και «πάντων βασιλεύς». Τότε παραμερίσθησαν τα προνόμια της φεουδαρχίας. Έγιναν βουλευταί άσημοι έμποροι και άγνωστοι δικηγόροι. Έγιναν νομάρχαι και ανώτατοι υπάλληλοι νέοι χωρίς πολιτικάς περγαμηνάς. Και για πρώτη φορά «κοινωνιολόγοι» βρέθηκαν στις έδρες του Πανεπιστημίου. Τα τζάκια εσείσθηκαν. Αστοί, μικροαστοί, διανοούμενοι, ανέβαιναν. Και πίσω απΆ τον Βενιζέλο έτρεξε και η εργατιά.

Ανέκυψεν απότομα ένα νέο Κράτος. Τόσο ήταν ώριμη η μεταβολή. Ο θρύλος ότι ο Βενιζέλος εφύλαγε τα πρόβατα ενός τσοπάνη στη Μεσσηνία έδειχνε απλώς ότι το Κράτος εξεπλήρωσε πλέον τα στοιχειώδη του καθήκοντα.  

Η αστική Δημοκρατία σέβεται υπέρ πάν άλλο το Κοινοβούλιον. Μην κυττάτε τι γίνεται δυστυχώς επί των ημερών μας. Στην εποχή εκείνη η Βουλή εσοβαροποιήθηκε και ανυψώθηκε. Το παράδειγμα προήρχετο απΆ τον πανίσχυρο Πρωθυπουργό. Ενώ άλλωστε ο Βενιζέλος ήταν ο πολιτικός που σΆ όλη του τη ζωή είχε την πλατύτερη επαφή με τον λαό, εν τούτοις δεν παραμέριζε το Κοινοβούλιο για να στηριχθή απΆ ευθείας στις μάζες που τον ακολουθούσαν. Ούτε εδογμάτισε ποτέ, όπως μερικοί αντίπαλοί του, ότι ο ηγέτης πρέπει νΆ ακολουθή τοn λαό. Αντίθετα. Είχε μέσα του την ορθή αντίληψη ότι η Δημοκρατία χρειάζεται τον Ηγέτη, ο οποίος όμως τότε μόνο είναι άξιος της θέσεως αυτής, όταν κατορθώνη ειλικρινώς και χωρίς καμμία βία να βρίσκεται κάθε μέρα σε ανταπόκριση με τους πόθους των μεγάλων μαζών. Με την πίστη αυτή και με το πολιτικό του θάρρος ο Βενιζέλος ήταν εύκολο να μη γίνη ποτέ δημαγωγός… Να λέγη την αλήθεια «και προς τα άνω και προς τα κάτω». Να στέκεται αξιοπρεπής και υπερήφανος μπροστά σε κάθε Δύναμη εντός και εκτός της χώρας. Ιδιαίτερα μπροστά στο Στέμμα αλλά και μπροστά στους ισχυρούς ξένους. Ο Βενιζέλος ήξερε να είναι πιστός σύμμαχος και φίλος, αλλά όχι υποτακτικός. Το απέδειξε τόσες φορές. Απέσπασε το θαυμασμό και την υποστήριξη του Ουΐλσων στο Συνέδριο της Ειρήνης, με την υψηλοφροσύνη και την αξιοπρέπειά του. Δεν εδίστασε να συγκρουσθή με τον Κλεμανσώ αμυνόμενος της Ελλάδος που την εβάρυναν ακόμα οι μέρες του Νοεμβρίου 1916. Ο άνθρωπος που είπε στη Γερμανική Αυτοκρατορία ότι η Ελλάς ήταν πολύ μικρή χώρα για να διαπράξη τόση μεγάλη ατιμία όση ήταν η προδοσία της Σερβίας αντί ωφελειών, έφερε πάντα την Ελλάδα σαν ίσην προς ίσους μπροστά στους μεγάλους…Τα παραδείγματα της περιόδου εκείνης είναι χρήσιμες υποθήκες για κάθε πολιτικό που θέλει να σέβεται τον λαό και την ανεξαρτησία της χώρας του, για όποιον συγκινείται από τα ζητήματα της εθνικής αξιοπρεπείας, για όποιον αισθάνεται ότι πρέπει να εκτιμά συνειδητά κάθε φορά ποιο είναι το αληθινό εθνικό συμφέρον και να κινήται μόνο σύμφωνα με αυτό. Οι διευθύνοντες τας τύχας του λαού σε μια δημοκρατία πρέπει να έχουν τη βαθυτάτη συνείδηση ότι κάτι πολύ μεγάλο και πολύ ιερό τούς είναι εμπιστευμένο και ότι δεν δικαιούνται να το απεμπολούν ούτε τυχαίως και μοιραίως ούτε διά να είναι εις οιονδήποτε ευχάριστοι. Ο Βενιζέλος ήξερε (και μακάρι να τον εμιμούμεθα όλοι) πόσον πολύτιμος είναι η ανεξαρτησία μιας χώρας και ήξερε να την υπερασπίζεται και έναντι εχθρών και έναντι φίλων.

Και ότι ο Βενιζέλος απεχθάνετο τη δημαγωγία και μάλιστα την προεκλογική, άπειρα γνωστά παραδείγματα το δείχνουν. ¶λλωστε η έννοια του «συμβολαίου» δεν είχε ακόμα ανατείλει…

Στην ίδια γραμμή βρίσκεται και η προσπάθεια του Βενιζέλου να εγκλιματίση νέα πολιτικά ήθη στη ζωή της χώρας. Αρχίζοντας από την απλότητα του λόγου μέσα και έξω από το Κοινοβούλιο ως την τάση να δημιουργή, αν δεν υπήρχε αντιπολίτευσις, και νΆ ανεβάζη τους αντιπάλους του αντί απλώς να τους αρνείται. Δεν είναι τυχαίο γεγονός ότι τον επιτάφιό του, όπου ο ίδιος συνόψισε ό,τι αισθάνετο ότι αποτελούσε την αξίαν του, τον έβαλε στο στόμα του Παπαναστασίου, του τότε αντιπάλου, τον οποίον εθαύμαζε δικαίως και αγαπούσε όσο κανέναν άλλο.

Η πρώτη μεγάλη νομοθετική μεταρρύθμιση που υιοθέτησε ο Βενιζέλος, η εργατική, αρχίζει αμέσως απΆ τα 1911. Όσο ήτο δυνατόν στις τότες συνθήκες, ο νόμος ώπλισε με προστασία και δικαιώματα τους μισθωτούς, τους εχειραφέτησε και, το σπουδαιότερο, τους ώθησε στη συνδικαλιστική οργάνωση. Τότε ιδρύθηκε και μία ελεύθερη και δημοκρατούμενη Γενική Συνομοσπονδία Εργατών της Ελλάδος. Η εργατική μας νομοθεσία προέτρεχε τότε σε αρκετά σημεία απΆ τις προηγμένες νομοθεσίες της Ευρώπης. Και ο νόμος 2112, που ζούσε ίσαμε προ ολίγου, είναι του 1920.

Με την αγροτική μεταρρύθμιση του 1917, εμπήκαν οι βάσεις για τη χειραφέτηση άλλων σκλάβων, των σκλάβων της γης. Η ιερότης της ιδιοκτησίας είχεν έμπρακτα υποχωρήσει μπρος στο κοινωνικό συμφέρον. Ο σάλος υπήρξε βαθύς, αλλά η Πρόοδος επεβλήθηκε.

Η Νομοθεσία περί Συνεταιρισμών άνοιξε το δρόμο προς μία δημοκρατική οικονομική οργάνωση των ασθενεστέρων, δρόμο επίσης προόδου και προστασίας των αδυνάτων.

Δημοκρατική εμβάθυνση και η Νομοθεσία περί Δήμων και Κοινοτήτων. ΑπΆ το παρελθόν της πατρογονικής Ιστορίας ανασύρθηκε η Κοινότης, ανανεώθηκε, μεταμορφώθηκε σΆ ένα σύγχρονο θεσμό, για να γίνη σχολείο πρακτικής αγωγής του Δημοκρατικού πολίτη.

Και ήλθε η ώρα της γλωσσικής και εκπαιδευτικής μεταρρυθμίσεως. Η ώρα του Δημοτικισμού. Του πιο γνήσιου πνευματικού εθνικού Κινήματος. Ανέβηκαν στην εθνική τους θέση το Δημοτικό Τραγούδι, ο Σολωμός, ο Παλαμάς, ο Ψυχάρης· και την παιδεία των ελληνοπαίδων άρχισαν να κατεργάζονται άλλα, ελληνικότερα, φωτεινότερα, πιο συγχρονισμένα συστήματα.

Και επί πλέον ετιμήθηκε το Πνεύμα. Για πρώτη φορά το Κράτος έκοψε Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών. Για πρώτη φορά παρασημοφόρησε ομαδικά Ποιητάς, Συγγραφείς, Λογοτέχνας. Και όταν οι ίδιες δυνάμεις του Σκότους, που κινούνται σήμερα εναντίον ενός μεγάλου πνευματικού τέκνου της δικής Σας Κρήτης [εννοεί τον Ν. Καζαντζάκη],  εκινήθηκαν τότε σΆ ένα θλιβερό διωγμό του Πνεύματος με ταΆ αθεϊκά του Βόλου, ο αέρας της πνευματικής Ελευθερίας που φυσούσε απΆ το νέο καθεστώς επέδρασε και στην κοινή γνώμη και στο Εφετείο Ναυπλίου και αθωώθηκαν οι κατηγορούμενοι.

Βλέποντας αναδρομικά το σύνολο των μεταβολών της εποχής εκείνης μπορούμε να πούμε ότι τα γόνιμα στοιχεία της ανόδου του Αστικού κόσμου, μαζί με την αφύπνιση των εργαζομένων, θα οδηγούσαν στην έναρξη ενός Δημοκρατικού μετασχηματισμού της Κοινωνίας της χώρας μας. Η μεταβολή την οποίαν επέρασαν οι Ευρωπαϊκές αστικές δημοκρατίες από τις αρχές του 20ου αιώνα και συνεχίζουν ακόμα, ιδιαίτερα μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, ήταν και τότε χρήσιμη, όπως είναι και σήμερα αναγκαία.

Ο Βενιζέλος δεν ήταν δογματικός. Ήτο πολιτικός ρεαλιστής. Έκανε τη δική του επανάσταση μέσα στα πλαίσια του αστικού καθεστώτος. Δεν υπήρξε σοσιαλιστής. Αλλά το πόσο διαισθάνετο τη συσχέτιση ενός τέτοιου μετασχηματισμού προς την ομαλή πορεία της Ιστορίας, το δείχνει μια οργίλη αγόρευσίς του εναντίον συντηρητικού βουλευτού κατά την συζήτηση περί ιδιοκτησίας στη Βουλή του 1911. «Δεν το θέλω – έλεγε – το καθεστώς ακινητούν, δεν το θέλω μένον εις την παλαιάν αυτού διαρρύθμισιν όπως σωρευθή αιφνιδίως εις ερείπια, το θέλω ακολουθούν την πρόοδον, προσαρμοζόμενον εις τας καθημερινάς περιστάσεις».

Σαν αληθινά μεγάλος πολιτικός, διέκρινε ότι έπρεπε να διευκολύνη, με τα ίδια τα κρατικά μέσα, το δρόμο των αδικημένων προς την χαραυγή μιας κοινωνικής Δικαιοσύνης – μέσα στη Δημοκρατία και στο ελεύθερο Πολίτευμα.

Αν η επιθετική επιστροφή των κοινωνικών δυνάμεων που είχαν ηττηθή στα 1909, και το αντιδραστικό κλίμα που απλώθηκε μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο στην Ευρώπη, δεν είχαν ανακόψει την φυσιολογική εξέλιξη του ελευθέρου και δημοκρατικού πολιτεύματος στον τόπο μας, η όψη της Ελλάδος θα ήταν διαφορετική…ΑλλΆ ό,τι άρχισε να συντελείται πριν από μιάμιση γενεά είναι συμφέρον να επιδιώξουμε να το ολοκληρώσουμε σήμερα. Διότι η Αλλαγή και σήμερα θα φέρει Αναγέννηση της Ελλάδος όπως και την εποχήν εκείνην έδειξε πόσο ήτο καρποφόρος. Σαν τα στάχυα που ύστερα από την κακοκαιρία ανασηκώνονται στον ήλιο, έτσι και ο ελληνικός λαός, μόλις αισθάνθηκε ότι γινόταν ελεύθερος από την μακρόχρονη ηθική και υλική πίεση των κοινωνικών και πολιτικών δυναστών του, ρίχτηκε με θέρμη στην κάθε είδους δημιουργία, αισιόδοξος, γεμάτος αυτοπεποίθηση και ενθουσιασμό. Η οικονομία βελτιώθηκε γιατί αξιοποιήθηκε κάθε προηγούμενη ικμάδα και ζωτική καταβολή. Η παραγωγή άρχισε να αυξάνη και η βιομηχανία να  αναπτύσσεται. Ωρίμασε η εξυγίανση της δραχμής απέναντι του ξένου συναλλάγματος. Το πνεύμα της ανανεώσεως αλλά και το πνεύμα της θυσίας για το σύνολο απλώθηκε τότε στην Ελλάδα. Και όταν του εζητήθη να περάση τα σύνορα, ο λαός με το πρώτο άλμα βρέθηκε στο Λευκό Πύργο και με το δεύτερο στο Βόσπορο και στη Σμύρνη. Η Τουρκική σημαία έφυγε οριστικά από το Φιρκά. Και η Κρήτη, αφού είχε στείλει πρώτα την εκλεκτή της προίκα, ήρθε και ενώθηκε με την Ελλάδα. Ο Βενιζέλος εδείχτηκε άξιος της Αλλαγής που είχε ζητήσει ο λαός. Ηγήθηκε μιας νέας εθνικής ζωής και με την πνοήν του εγύρισε κάμποσα φύλλα της Ιστορίας προς τα εμπρός.

Το θρησκευτικό μνημόσυνο ενός μεγάλου πολιτικού κατΆ ανάγκην δεν ημπορεί να είναι απηλλαγμένον από την συσχέτισιν της μνήμης του προς την ζωήν της χώρας όπως παρουσιάζεται σε κάθε στιγμή μετά το θάνατό του. Αν η προέκταση της πολιτικής του μεγάλου Νεκρού είναι σωτηρία και σήμερα, όπως υπήρξε όταν εζούσε, είναι αδύνατο να μη την επικαλεσθή η χώρα. Οφείλουμε να ζητήσωμε κιΆ απΆ αυτή ενίσχυση.

Πράγματι ο Πυρσός της Προόδου που εστήθηκε κάτου από την Ακρόπολη τω καιρώ εκείνω και που δοκιμάστηκε πολλές φορές έκτοτε απΆ τους ενάντιους, τους αντιδραστικούς ανέμους, δοκιμάζεται και σήμερα. Και πρέπει να τον σώσουμε, για να μπορέσουμε ύστερα να συνεχίσουμε το έργο της λαμπρότερης περιόδου της αναμορφωτικής μας Ιστορίας. Πρέπει να μη σβύση η φλόγα. ΚιΆ αν τρεμουλιάζει, να την δυναμώσουμε.

Τα ποτάμια δεν παν προς τα οπίσω. Γύρω μας, μακρυά μας ή κοντά μας, όλοι οι λαοί ζουν και κινούνται μέσα σΆ έναν οργασμό προόδου. Ανάβουν διαρκώς νέα φώτα Παιδείας και πολιτισμού και προ παντός φροντίζουν με κάθε τρόπο, γιατί αυτό απαιτεί η εποχή και η νέα κοινωνία, να ικανοποιήσουν την τάση των εργαζομένων προς την άνοδο, προς την βελτίωση των όρων της ζωής, προς την κοινωνική δικαιοσύνη. Δεν είναι δυνατό να αποτελεί εξαίρεση ο Ελληνικός λαός.

Όσοι θέλουμε να τον εκπροσωπούμε και όσοι θέλουμε να τον βοηθήσωμε γιατί του το χρωστάμε, έχομε καθήκον όχι μόνο να μη ανεχθούμε το σταμάτημα της προόδου, αλλά και να συντείνουμε στην αναζωογόνησή της. Από την προοδευτική κοινωνική πολιτική εξαρτάται να δουν καλύτερες μέρες οι χειμαζόμενοι αγρότες, οι εργάτες και οι επαγγελματίες και όλος ο κόσμος του μόχθου, ο κόσμος των αδικημένων.

Μόνο ο κοινός αγώνας όλων των φιλελευθέρων και προοδευτικών δυνάμεων του λαού μπορεί να εξασφαλίση σήμερα το έργο αυτό και να ευεργετήση τον Ελληνικό λαό δημιουργώντας τα πλαίσια νέας πολιτικής και κοινωνικής εξορμήσεως. Η εξόρμηση που επιβάλλεται απΆ τις ανάγκες του Ελληνικού λαού θα έχη τις μακρυνές της ρίζες στην πολιτική, εξωτερική και εσωτερική γραμμή, της Βενιζελικής δράσεως. Ότι η Ελλάδα πρέπει να μη παρασύρεται σε πολεμικούς κινδύνους που δεν υπαγορεύουν επιτακτικά τα άμεσα συμφέροντά της, ότι πρέπει ειλικρινά να εργάζεται για την ειρήνη χωρίς να βοηθή κανενός τους επιθετικούς σκοπούς είναι παράδοσις που απορρέει απΆ τη Βενιζελική ιστορία.

Παρά τα φαινόμενα, ο Βενιζέλος ήταν από τους πλέον ειρηνοφίλους πολιτικούς. Έκανε μάλιστα, όταν εχρειάσθηκε, πολλές θυσίες για την ειρήνη, ενώ σήμερα δεν χρειάζονται και ούτε υπάρχει λόγος να τις σκεφτόμαστε. Παράδοση επίσης της ίδιας ιστορίας που πρέπει να συνεχίσουμε, είναι όχι η διεθνής απομόνωση της Ελλάδος – ο Βενιζέλος, ας μη λησμονείται, υπήρξε απΆ τους πιο θερμούς ιδρυτάς της Κοινωνίας των Εθνών – ούτε η έχθρα προς οιονδήποτε - ο Βενιζέλος συνέδεσε πολύ φιλικά τας σχέσεις της Ελλάδος ταυτοχρόνως προς την Ιταλία, την Γιουγκοσλαβία και την Τουρκία, χωρίς να παύση επίσης να είναι φίλος της Αγγλίας και της Γαλλίας – αλλά όσο είναι δυνατόν μεγαλύτερη ανεξαρτησία της εθνικής εξωτερικής πολιτικής της χώρας.

Από την εσωτερική αναμορφωτική προσπάθεια της πρώτη βενιζελικής δεκαετίας πρέπει να επαναφέρωμε την πραγματική ισοπολιτεία των Ελλήνων, το Κράτος δικαίου, αντί του Αστυνομικού Κράτους, τας εγγυήσεις της ελευθερίας των ατόμων, το αίσθημα της ασφαλείας εκάστου, το σεβασμό προς το Σύνταγμα, το σεβασμό προς τον άνθρωπο και τον πολίτη, την ευθύνη των κρατικών οργάνων, το σεβασμό του πνεύματος και της Ελευθερίας της γνώμης, την κατάργησιν της μισαλλοδοξίας. Πρέπει ακόμα να ριχτούμε, προκαλούντες τον ενθουσιασμόν του λαού, στην ανασυγκρότηση και ακόμη να προχωρήσωμε προς τας επιβεβλημένας πια εθνικοποιήσεις. Η πολιτική της εποχής μας πρέπει να είναι κατά το σύγχρονο τρόπο ριζοσπαστική, όπως ήταν ριζοσπαστική η πολιτική του Βενιζέλου προ 45 ετών. Πιστεύω ότι ο Βενιζέλος, αν ξαναγύριζε στη ζωή, θα εσυνέχιζε εντονώτερα το δημοκρατικό μετασχηματισμό της χώρας σαν τη γενικότερη ανάγκη της, θα εβάθυνε την εργατική και την αγροτική μεταρρύθμιση, θα ήξερε χάριν του συμφέροντος του συνόλου να βάλη χαλινό στην οικονομική ολιγαρχία, γιατί η ασυδοσία της εγνώριζε ότι τελικά θα του ανέτρεπε μια μέρα το ίδιο το αστικό καθεστώς.

Ιδού πώς βγαίνουν απΆ την ανάλυσιν των πραγματοποιήσεων του Βενιζέλου και από τη δράση του, διδάγματα που μπορούν και πρέπει να πλαισιώνουν σήμερα μία νέα πολιτική, μία νέα αλλαγή, ένα νέο πρόγραμμα, που είναι τόσο φανερό ότι ο λαός αναζητεί με αληθινή αγωνία…

Πιστεύω πως αν για την επιδίωξη των σκοπών αυτών ζητούσαμε, όπως οι αρχαίοι από το μαντείο των Δελφών, συμβουλή από τον Τάφο του Βενιζέλου, θα μας συνιστούσε σήμερα ενότητα των προοδευτικών δυνάμεων, γιατί και ο ίδιος άλλοτε μπροστά στους πολιτικούς κινδύνους αυτό εφήρμοσε προσπαθώντας να σώση τη Δημοκρατία.

ΓιΆ αυτό και η πολιτική ενότης έχει καταστή επιδίωξη του λαού και ανάγκη αμύνης και προαγωγής των συμφερόντων ιδίως των εργαζομένων μαζών. Με την προϋπόθεση ότι πιστεύομε όλοι ότι ο λαός είναι άξιος καλλιτέρας μεταχειρίσεως και καλλιτέρας τύχης πρέπει να τον οδηγήσωμεν ενωμένοι όπως το ζητεί στη διεκδίκηση των δικαιωμάτων του. Σε όση έκταση εμείς παραμελήσουμε το καθήκον μας αυτό, θα μας ξεπεράση ο λαός και θα βρη τον δρόμον του.

Βέβαια οι καιροί είναι χαλεποί. ΑλλΆ όσο χαλεπώτεροι είναι οι καιροί, τόσο μεγαλύτερη πρέπει να είναι η αισιοδοξία για το μέλλον της χώρας. Στο μνημόσυνον του Βενιζέλου ο λαός δικαιούται και οφείλει να αντλή απΆ τον τάφο αυτό, παραινέσεις θάρρους, ελπίδος, πίστεως, εθνικής υπερηφανείας.

Το προσκύνημα άλλωστε είναι γόνιμο πάντα, σΆ αυτόν το χώρο, που είναι ιερός και υποβλητικός. Εδώ συμβολίζεται και πρέπει να εμπνέη όλους η Αρετή, η Ανιδιοτέλεια και η ανθρώπινη Αξιοπρέπεια διά μέσου της ανδρείας…

Αγαπητοί Κρήτες, εδώ, στο θρυλικό Ακρωτήρι είναι από μακριά αντιληπτό το αθάνατο όραμα μιας Κρήτης «από φλόγες ζωσμένης». Εδώ η Μεγαλόνησος, δείχνοντας τον εαυτό της, όπως εστάθηκε όλον τον καιρό μπροστά στον Αγώνα, όπως εστάθηκε μπρος σε μεγάλους και μικρούς, όπως εστάθηκε με το μέτωπο ψηλά αγναντεύοντας την Ιστορία, επαναλαμβάνει σΆ όποιον διψά ελεύθερο φρόνημα, και θα επαναλαμβάνει στους αιώνας των αιώνων το μήνυμα των σεμνών ηρώων: «Δεύτε Λάβετε Φως εκ του Ανεσπέρου Φωτός…».

 

 

9. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΤΣΑΤΣΟΣ

Νομικός, φιλόσοφος, συγγραφέας, ακαδημαϊκός, λογοτέχνης και πολιτικός (Πρόεδρος της Δημοκρατίας από το 1975-80)


• Ο επιμνημόσυνος λόγος του κατά το μνημόσυνο του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1981, («Λεύκωμα Δήμου Χανίων», Χανιά 1981):

 

«Μεγάλη η τιμή αλλά και βαρύ το χρέος, να σταθεί κάποιος μπρος στο γιγάντιο ίσκιο σου και να μιλήσει για την ημέρα την πένθιμη, Μεγάλε Νεκρέ, τότε που πριν από 45 χρόνια ξαναγύρισες στη γη σου.

¶φησε όμως πρώτα να σου μιλήσει ένας δεκαεννιάχρονος, άπλαστος και άσημος νέος. Καλοκαίρι του 1918. Μόλις είχε γυρίσει σπίτι του από το Πανεπιστήμιο όπου είχε περάσει τις εξετάσεις του για πτυχίο με άριστα. Και ξαφνικά ανοίγει η πόρτα του σπιτιού του και εισβάλεις Εσύ, και με τη διαπεραστική φωνή σου του λες: «Κοίταξε να συνεχίσεις έτσι, γιατί πολλά περιμένω από σένα». Ο νέος εκείνος κάτι ψέλλισε. Τι να πει; Νόμιζε πώς του είχαν χαρίσει τον ουρανό με τΆ άστρα.

Λίγους μήνες αργότερα, ο ίδιος αυτός νέος, στο Παρίσι, στο ξενοδοχείο «Μερσεντές», ξενυχτούσε κρυπτογραφώντας τηλεγραφήματα γραμμένα με το χέρι σου, με την έξοχη καλλιγραφική σου γραφή, χωρίς ποτέ καμιά διαγραφή, καμιά διόρθωση. «Να κατεβείτε στην κρεβατοκάμαρα του κ. Προέδρου» διατάζει ο μοίραρχος Τσάκωνας. Τρέχει στο κάτω πάτωμα. Ο Πρόεδρος ήταν ξαπλωμένος στο κρεβάτι κατάκοπος. «Κάτσε να σου υπαγορεύσω». Ήταν οι μέρες που ετοιμαζότανε η προώθηση του στρατού μας στη Θράκη και την Ιωνία. Μετά χρόνια ο νέος αυτός έγινε καθηγητής Πανεπιστημίου και κρατάει ακόμα σαν φυλαχτό το ιδιόγραφο γράμμα με τα συγχαρητήρια που του έστειλες.

29 Μαρτίου 1936. Η κηδεία του στην Αθήνα είχε απαγορευθεί. ¶λλοι τρέξανε στον Ισθμό, άλλοι, με όποιο βρήκαμε πλοίο, ήρθαμε εδώ. Ξημερώματα. Είχαμε αράξει κοντά στο αντιτορπιλλικό που έφερνε το μεγάλο νεκρό. Όταν αντικρίσαμε στο κατάστρωμα του αντιτορπιλλικού το φέρετρο (μαζί μου ήταν ο Γιώργος Σεφέρης και η αλησμόνητη σεβαστή δέσποινα Έλλη Αδοσίδη) μας έπιασε ένα αναφιλητό, που δεν πήρε τέλος παρά εδώ που τώρα βρισκόμαστε.

Πριν πέντε χρόνια, σαν εκπρόσωπος όλου του Έθνους, κατά την πρώτη έξοδο από την έδρα μου, θεώρησα χρέος μου να έλθω να αποθέσω ένα δάφνινο στεφάνι σΆ αυτό το μνήμα, αποτίοντας συγχρόνως και την οφειλόμενη βαθιά τιμή στον αείμνηστο γιο σου Σοφοκλή Βενιζέλο. Την ώρα που όλοι τηρούσαμε κατανυκτική λιγόλεπτη σιγή μπρος στο μνήμα σου, Μεγάλε Νεκρέ, μέσα μου αναδυόταν σμάρια οι θύμησες ως και 60 ακόμη χρόνια πίσω στοιβαγμένες. Ξέρω πως πολλοί από αυτούς που στέκονται μπροστά μου, όμοιους σαν τους δικούς μου θα αναδεύουν θησαυρούς τούτη τη στιγμή μέσα τους, μνημόσυνο σιωπηλό γιΆ αυτόν τον Μεγάλο που δεν πέθανε με το θάνατό του.

Υπουργός της Παιδείας το 1949 στην Κυβέρνηση Σοφούλη, έγραφα την ίδια τούτη ημερομηνία:

«Από τις χιονισμένες κορυφές της Ίδης, κάπου εκεί από τον άντρον του Διός, ένα καλοκαιριάτικο πρωί, αποσπασμένος όπως βράχος από βράχο, κατέβηκε από την άγρια, την άσπιλη ελληνική φύση, από τις βαθύτατες πηγές του ελληνικού μύθου και της ελληνικής ιστορίας, ένας έφηβος, με τη χάρη του ζαρκαδιού κατέβηκε προς τις ερειπωμένες κατοικίες των ανθρώπων και τις ταπεινωμένες τότε ψυχές των, με μια μοναδική αμείλικτη εσωτερική εντολή: να τις αναπλάσει τις ψυχές αυτές για πολλοστή φορά μέσα στους μακρούς αιώνες της ιστορίας των. Βρίσκονταν η Ελλάδα την εποχή εκείνη σε μια κρίσιμη καμπή, η Ελλάδα του ΅97, που συνέχιζε, άσημα και αδιαμαρτύρητα, την αναιμική ύπαρξή της. Ως έθνος μας κατείχε η απιστία στα πεπρωμένα μας, σχεδόν η απελπισία. Ως πολιτεία μας μάστιζε η εξάρθρωση και η στειρότητα του κρατικού οργανισμού. Ως κοινωνία μας χαρακτήριζε η αδράνεια, η ατονία, η στασιμότητα. Και όμως υπήρχαν από τότε και οι αντίρροπες φωνές – αξιόλογες, σεβαστές - μα που είχαν σταθεί ανίκανες να συνεγείρουν το έθνος.

 »Ακόμη και οι ιδέες οι λυτρωτικές είχαν κιόλας προβληθεί, οι λύσεις οι σωστικές είχαν προταθεί· μα έλειπε η δύναμη που θα τις επέβαλλε και θα τις πραγματοποιούσε. ¶νθρωποι και γνώμες υπήρχαν. Ακόμα και η απεγνωσμένη επαναστατική αντίδραση υπήρχε, ακατεύθυντη όμως και ασταθής. Όλα σχεδόν υπήρχαν, οι σπόροι, οι ρίζες, οι κλώνοι και οι χυμοί, όλα εκτός από τη ζείδωρον αύρα, που όλα αυτά τα μεταμορφώνει, μια νύχτα, σε άνοιξη και σε ανθοφορία. Όλα υπήρχαν εκτός από την πνοή. Όλα υπήρχαν εκτός από τη δύναμη που θα τους έδινε υπόσταση πραγματική. Όλα υπήρχαν εκτός από εκείνο που είναι το παν: ο ηγέτης, το πρόσωπο. Όλα εκτός από τον άνθρωπο εκείνο, που γραφτό ήταν να κατεβεί από τις χιονισμένες κορυφές της Ίδης, κάποιο καλοκαιριάτικο πρωί, και να γίνει η πνοή, η δύναμη, η ενωτική αρχή, ο ταγός, που θα οδηγούσε επί 25 χρόνια, μέσα από μύριες περιπέτειες, από υψωμούς και ξεπεσμούς, το Γένος των Ελλήνων.

»Σε λίγους μήνες τότε το έθνος ανάκτησε την πίστη του, η πολιτεία την άρθρωση και την τάξη της, η κοινωνία το ρυθμό και την προκοπή της. Σε λίγους μήνες ξύπνησαν οι κοιμισμένες αρετές της φυλής και, ξαφνικά, σε ειρηνικό και σε πολεμικό συναγερμό, ορθώθηκαν, έθνος, πολιτεία και κοινωνία και φθάσανε στην υψηλότερή τους απόδοση. Ποτέ από την απελευθέρωσή μας δεν είχαν φθάσει σε τέτοιο ύψος. Ο Βενιζέλος είχε υποσχεθεί την ανόρθωση και μας έδινε πολλαπλάσια την καθολική και σχεδόν απρόβλεπτα εκτεταμένη αναδημιουργία και αποκατάσταση του Γένους».

 

Είναι πολύ δύσκολο να συλλάβει κανείς σφαιρικά την προσωπικότητα του Βενιζέλου. Οι μεγάλοι θεωρούνται μόνο από μεγάλη απόσταση και μόνο χρόνια μετά το θάνατό τους. Αλλά ο Βενιζέλος δεν πέθανε. Ζει ακόμα ανάμεσά μας. Παραδειγματίζει, εμψυχώνει, εμπνέει όλους. Δεν υπάρχουν όμως πια γιΆ αυτόν εχθροί και φίλοι. Όλοι τον σέβονται. Βγήκε από την αμφισβήτηση, την τραγική μοίρα των πολιτικών όσο ζούνε. Τώρα όλοι τον επικαλούνται και δικαίως, διότι και αυτός υπάρχει για όλους χωρίς διάκριση. Ο Βενιζέλος δεν ανήκει πια σε κανένα ξεχωριστά: μόνο στο Έθνος και στη μεγάλη ενότητα της ιστορίας του. Οι μεγάλοι δεν κληροδοτούν το μεγαλείο τους παρά μόνο στο Έθνος ολόκληρο. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος εστερέωσε τα ηθικά και γεωγραφικά θεμέλια του Έθνους.

ΓιΆ αυτό και μόλις αντιλήφθηκε τους πρώτους τριγμούς, τις πρώτες απόπειρες για την υποστολή της πρωταρχίας της εθνικής ιδέας, τους πρώτους υπερεθνικούς πιθηκισμούς, αμέσως αντέδρασε με βιαιότητα και με ταχύτητα και έμπρακτα, γιατί νόμιζε πως, ιδίως στα ολιγάριθμα έθνη, μόλις διαβρωθεί αυτή η πρωταρχία, τα έθνη αυτά διαγράφονται από τις δέλτους της ιστορίας.

Ο Βενιζέλος, εξαιτίας και των περιστάσεων που είχε να αντιμετωπίσει, είτε το ήθελε είτε όχι, προκάλεσε μεγάλους ενθουσιασμούς αλλά και οξύτατα πάθη. Ενώ όμως οι πιστοί του παρασύρονταν από τους ενθουσιασμούς αυτούς και από τα πάθη, ο ίδιος, σχεδόν πάντα, δάμαζε την ορμή του και συγκρατούσε την οργή του και την οργή των φίλων του όσο μπορούσε. Από την πρώτη του εμφάνιση στην Αθήνα, όταν τα πλήθη ζητούσαν Συντακτική Συνέλευση για να καταλύσουν το τότε ισχύον πολίτευμα, σε αντίθεση με όλους, σχεδόν μόνος, επέβαλε από έναν εξώστη της Πλατείας Συντάγματος, επέβαλε κυριολεκτικά σε όλο το παραληρούν πλήθος τη λύση της Αναθεωρητικής Βουλής. Όταν μετά τον πρώτο βαλκανικό πόλεμο οι αντίπαλοι τον κατηγορούσαν ότι έκανε παραχωρήσεις και δεχόταν όρους ειρήνης επιζήμιους για τη χώρα, εμφανίστηκε ο πιο διαλλακτικός. Το ίδιο διαλλακτικός φάνηκε στη Λωζάνη το 1923, διότι πέρα από τα πείσματα και τους ενθουσιασμούς, είχε το αίσθημα του μέτρου, ήξερε ποια είναι τα όρια των δυνάμεων και των αδυναμιών μας. Δεν ήταν δημοκόπος (όπως συμβαίνει κάποτε) στα εθνικά θέματα, αλλά οιακοστρόφος που ζύγιζε με ζυγό ακριβείας το κάθε του βήμα. Είχε το θάρρος, βέβαιος για την ορθότητα της γνώμης του, όχι μόνο να τολμά, αλλά και να θυσιάζει.

Τη βεβαιότητα, όμως, την αυτοπεποίθησή του αυτή, δεν την αντλούσε μόνο από την αυστηρή λογική δομή της σκέψης του, αλλά και από τη δημιουργική του φαντασία.

Το 1916 τον κατηγόρησαν οι αντίπαλοί του πως δε στήριζε την πολιτική του σε εδραία λογικά επιχειρήματα, διότι τότε θα αντιλαμβανόταν ότι ήταν μαθηματικά αδύνατο να νικήσουν οι Αγγλογάλλοι, αλλά σε φαντασιοπληξίες. Τότε ο Βενιζέλος, στον εβδομαδιαίο «Κήρυκα», απάντησε ότι βεβαίως, στην πολιτική, και η λογική είναι απαραίτητη, αλλά η πιο μεγάλη αρετή του πολιτικού ανδρός είναι η φαντασία.

Λογική ιδιοφυΐα ήταν ο Βενιζέλος, αλλά και οραματιστής. Το τεράστιο βεληνεκές της όρασής του ίσως να στάθηκε η υψηλότερη αρετή του.

Η μοίρα όμως το 1920 χώρισε τον οραματιστή από το όραμά του. Τι θα ΅κανε αυτός αν δε συνέβαινε τότε εκείνος ο μοιραίος χωρισμός; Οι ιστορικοί με το μέγα αυτό θέμα θα ασχοληθούνε για πολλά χρόνια στο μέλλον. Τούτη τη στιγμή μόνο τούτο είναι βολετό να πούμε.

Ο Βενιζέλος στάθηκε ένας τραγικός άνθρωπος. Τραγικότερος και από τον Καποδίστρια. Όχι διότι τρεις φορές οι συμπατριώτες του αποπειράθηκαν να τον δολοφονήσουν και στις δύο απΆ αυτές ως εκ θαύματος γλίτωσε το θάνατο. Όχι διότι είδε έργα του μεγάλα να γκρεμίζονται από άλλων λάθη και από άλλων πάθη. Αλλά διότι αναγκάστηκε ο ίδιος να ενταφιάσει με τα χέρια του, με την υπογραφή του, το υψηλότερο ιδανικό, το κίνητρο της ζωής του και να το αντικαταστήσει με ένα άλλο νεόκοπο ιδανικό, επιβάλλοντάς το ανέκκλητα, σύμφωνα με τις αμείλικτες υπαγορεύσεις της ιστορίας, στον ελληνικό λαό, για να αναθεμελιώσει το μέλλον του.

Τίποτα δεν είναι τραγικότερο από την τέτοια εκ βάθρων αναθεμελίωση, απάνω σε ερείπια από τη δημιουργία μιας νέας αντίθετης ιδεολογίας. Τίποτα δεν είναι τραγικότερο και για τον ίδιο και για το έθνος του, παρά μια τέτοια ανέκκλητη ανάπλαση της ιστορίας. Αλλά και πόσοι ως τώρα είχαν το θάρρος να εξάρουν αυτό ακριβώς το υπέροχο κατόρθωμα, σκληρό όσο κανένα άλλο και σωστικό όσο κανένα άλλο, κατόρθωμα αλαμπές μιας γενναίας και προς τα βάθη του μέλλοντος ατενίζουσας πολιτικής σκέψης.

Με τη σκληρή πειθαρχία που μόνο οι πολύ δυνατοί ασκούν απάνω στον εαυτό τους, σε πολλές περιστάσεις δάμασε το εθνικό του πάθος, επιβάλλοντας στο Έθνος την πορεία που υπαγόρευε κάθε φορά η σκληρότητα των περιστάσεων. Σκεφθείτε πόσο θα μάτωσε η καρδιά του όταν έδιωχνε το 1911 τους Κρήτες βουλευτές από την Ελληνική Βουλή. Σκεφθείτε πόσες άλλες τέτοιες δραματικές στιγμές έζησε αυτός ο πολεμιστής του Θερίσου. Περιττό να τις μνημονεύσω. Τις γνωρίζετε και τις γνωρίζουμε. Ο Βενιζέλος δεν θυσίασε ποτέ το όλο για το μέρος. Ήταν ο Κυβερνήτης όλης της Ελλάδας και όλων των Ελλήνων.

Με την υπέροχη διορατικότητά του, μόλις εκδηλώθηκε, το 1923, το πρώτο κίνημα για τη δημιουργία μιας Ενωμένης Ευρώπης, με πρωτοπόρο, μάλιστα, τον από μια πλευρά κρητικής και αυτόν καταγωγής έξοχο άνδρα Κουντενχόβε-Καλλέργη, ο Βενιζέλος, ακολουθούμενος από τον Νικόλαο Πολίτη, εκδηλώθηκε με ενθουσιασμό υπέρ αυτής της ιδέας, η οποία αν δεν είχε μεσολαβήσει ο θλιβερός τυφώνας των παρανοϊκών ολοκληρωτισμών, θα είχε από τότε καρποφορήσει. Είχε από τότε διακρίνει ο Βενιζέλος ότι η συγκρότηση μιας τέτοιας Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν ο μοναδικός δρόμος της σωτηρίας της Ευρώπης. Και είχε από τότε διακρίνει ο Βενιζέλος ότι η θέση της Ελλάδας ήταν στην Ενωμένη Ευρώπη.

Το 1930 η παγκόσμια οικονομική κρίση, που είχε ένα χρόνο πριν γονατίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες, ανέκοψε τη δημιουργικότερη, στον εσωτερικό χώρο, περίοδο του Βενιζέλου. Τα δεινά αυτής της κρίσης επέτεινε ένας αχαλίνωτος κιτρινισμός, τον οποίο ο Βενιζέλος προσπάθησε να δαμάσει με νομοθετικά μέτρα, ενώ, σε μια δυτική δημοκρατία, ο τύπος δεν ελέγχεται και δε βελτιώνεται παρά μόνο από το ήθος και το πνευματικό επίπεδο του λαού.

Αυτή την τελευταία οδυνηρή μάχη ο Βενιζέλος τη διεξήγαγε σχεδόν μόνος, έχοντας για σκληρότερους αντιπάλους του αυτούς που λίγα χρόνια πριν ήταν οι πολυτιμότεροι συνεργάτες του. Δεν θέλω να κρίνω ή να επικρίνω κανέναν. Είναι φαίνεται μοιραίο, η δικαιολογημένη ή κάποτε και αδικαιολόγητη φιλοπρωτία, να θρυμματίζει, με την πάροδο του χρόνου, το μονολιθικό και στέρεο όγκο που δημιουργεί ο ένας, πρώτος μεταξύ των πολλών άξιων. Τραγική ήταν και αυτή η εμπειρία για τον Βενιζέλο.

Ο Βενιζέλος όμως έτρεφε, παρόλα αυτά, εμπνευσμένος από τον πατριωτισμό και τη μεγαλοψυχία του, ακλόνητη εμπιστοσύνη στην ορθοφροσύνη του ελληνικού λαού. Αυτό το έδειξε και το 1920 και το 1932.

Τότε άρχισε γιΆ αυτόν τον ακάματο αγωνιστή μια δραματική περίοδος, που δεν τελείωσε παρά με το τέλος της ζωής του. Πώς να μην εκφράσω την υποψία ότι τα δραματικά γεγονότα που επακολούθησαν επισπεύσανε το τέλος του;

Ασφαλώς ουδείς αναμάρτητος. Ούτε ο Βενιζέλος. Στα 40 χρόνια της φωτεινής του τροχιάς ο ιστορικός, αύριο, θα εντοπίσει τα λάθη του. Ίσως να υπερτίμησε σε μια κρίσιμη ώρα τη σωματική και ψυχική αντοχή των Ελλήνων. Λάθος. Ίσως να εμπιστεύτηκε ανθρώπους και κυβερνήσεις που αργότερα τον απογοήτευσαν. Λάθος. Λάθη από πίστη υπέρμετρη. Λάθη από φιλία για τους συναγωνιστές του. Ίσως και άλλα λάθη. Λάθη ναι, αλλά ποτέ μικρότητες, ποτέ λιποψυχίες, ποτέ ασχήμιες.

Μίλησα για λάθη. Δε θα με παρεξηγήσετε. Αυτός ασφαλώς δε θα με παρεξηγούσε.

Ο Βενιζέλος ήξερε τι ο ίδιος αξίζει, ήξερε τις διαστάσεις του αλλά και αντιπαθούσε τους άμετρους και αλόγιστους επαίνους. Το δείχνει άλλωστε ο ίδιος με το δωρικό επιτύμβιο επίγραμμά του. Υπάκουους οπαδούς, καθώς ήταν σαφής στις εντολές του, ασφαλώς ήθελε. Κόλακες όμως ποτέ.

Γνωρίζοντας καλά αυτή του τη διάθεση, δε θα αποτολμούσα ποτέ, τούτη την ιερή στιγμή, να τη βεβηλώσω με μια άκαιρη και αταίριαστη κολακεία, αποσιωπώντας και τις σκιές του. Σαν να μην περίσσευαν τα καλά και τα λαμπρά που έχουμε να εξάρουμε και να χρειαζόμαστε τα ανύπαρκτα.

ΓιΆ αυτό το άγαλμά του, αν και είναι άγαλμα ανθρώπου θνητού, φαντάζει τόσο όμορφο, ακόμη και με τις σκιές του, ύστερα από 45 χρόνια και θα φαντάζει και για χρόνια πολλαπλάσια ακόμα, στους επερχόμενους καιρούς.

ΣΆ ένα ποίημα αφιερωμένο στον Βενιζέλο ο Κωστής Παλαμάς βάζει ως τίτλο δυο λέξεις από τα Νέκυια της Οδύσσειας «Οίος πέπνυται», για τον μόνο από τους νεκρούς που είχε τη δύναμη να μιλήσει. Έτσι αυτός, ο «προκείμενος νεκρός», ίσκιος πια, μιλάει με τους ζωντανούς, όπως ο Κάλχας με τον Οδυσσέα. Και από τη φωνή τη δική μας, η φωνή του ίσκιου του είναι πολύ δυνατότερη. Ακόμα σήμερα η μπότα του βροντάει στο κρητικό καλντερίμι.

Έτσι ακλόνητα εδραιωμένο στη συνείδηση του αδιαίρετου και ομοούσιου Έθνους ολόκληρου σε αντικρίζουμε, όσοι συναχθήκαμε εδώ· και, παραμερίζοντας όσα πρόσκαιρα τυχόν σήμερα μας χωρίζουν στον πολιτικό στίβο, κλίνουμε ευλαβικά τα ξίφη μας, όλοι, προς ένα κοινό σημείο, προς το σκήνωμά σου, Μεγάλε Νεκρέ, γιατί πολύ μόχθησες, πολύ πάλαιψες, πολύ πόνεσες, πολύ πικράθηκες, για να μεγαλώσεις και να τρανέψεις την Ελλάδα».       

 

 

 

10. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΑΡΙΠΟΛΟΣ

Συνταγματολόγος (θεμελιωτής του Δημοσίου Δικαίου στην Ελλάδα)


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο του που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

«Σύστημα Συνταγματικού Δικαίου και Γενικού Δημοσίου Δικαίου»

υπό Νικολάου Ν. Σαριπόλου, υφηγητού του Συνταγματικού Δικαίου εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω – Τόμος Α΄, α΄ - Εν Αθήναις 1903

--------

Τω Υπερόχω πολιτικώ ανδρί κ. Ελευθ. Βενιζέλω

Ν. Σαρίπολος

 

 

 

 

 

 

ΕΛΛΗΝΕΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ


 

 

 

1. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ

Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

«Περί του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου Μελέτη Ρηθείσα εν τω Ελληνικώ Φιλεκπαιδευτικώ και Φιλανθρωπικώ Συλλόγω Πύργου-Ευξείνω Πόντω»

υπό του Μητροπολίτου Αγχιάλου Βασιλείου - Εν Αθήναις 1902

--------

Τω εξοχωτάτω Κυρίω Ελευθερίω Βενιζέλω μεγίστω της Νέας Ελλάδος τέκνω, Βαθυτάτης τιμής και εγκαρδίου ευλογίας δείγμα,

† Ο Κωνσταντινουπόλεως Βασίλειος

 

 

2. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ

Μητροπολίτης Σμύρνης

 

• Αποσπάσματα από επιστολή του προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, στις 13 Νοεμβρίου 1912:

 

«Εξοχότατε Πρόεδρε της Ελληνικής Κυβερνήσεως

Κύριε Ελευθέριε Βενιζέλε,

Αποβλέπων εις το πολυάσχολον της υμετέρας εξοχότητος απέφευγον επιμελώς να ενοχλήσω Αυτήν διΆ απΆ ευθείας προς Αυτήν γραμμάτων μου. Και νυν αν γράφω, αιτούμαι συγγνώμην διότι απασχολώ πολυτίμους στιγμάς την τόσον γονίμου εις μεγάλα και ευλογημένα έργα ακαταπονήτου δραστηριότητάς Σας.  

Ειμί καγώ εις των πολυπληθών θαυμαστών Σας, και δοξάζω την Μεγάλην του Θεού Πρόνοιαν, διότι εν καιρώ ήγειρεν εν τω έθνει μας ένα Νέον Περικλή όστις να πληρώση δόξης και μεγαλείου αφθέτου τον μέχρι της χθες τόσον πεζόν δια το Γένος μας αιώνα και όλην μας την φυλήν.

[…] εφρόντισα και διΆ άλλης οδού να διαβιβάσω προς την υμετέραν Εξοχότητα αντίγραφον του πρώτου υπομνήματός μου, ως επισυνάπτω εν τω παρόντι αντίγραφον και του δευτέρου, ίνα εν πλήρει επιγνώσει διατελούντες του όλου μεγάλου προβλήματος, όπερ ο μεγαλεπίβολος Νους Σας ανέλαβεν να λύση […]

[…] αυτόν τον μοναδικόν άνδρα να καταπείση ο μοναδικός εν τω έθνει μας Βενιζέλος νΆ αναλάβη τα βάρη του Πατριαρχείου, αν θέλωμεν εκ παραλλήλου προς την εθνικήν μας ανάστασιν και παλιγγενεσίαν, ην ο ισχυρός Σας βραχίων κατεργάζεται, να συμβαδίση και η θρησκευτική και εκκλησιαστική μας Ανάπλασις Αναγέννησις.

[…] Καθώς τώρα ο ισχυρός βραχίων Σας ανώρθωσε το κράτος και εξήγαγεν όλον τον Ελληνισμόν από τον τάφον, όπου νεκροθάπται αρχηγοί του τον έθαψαν, ούτω και η Εκκλησία μας θΆ ανορθωθή και θΆ αναζήση, αν επί κεφαλής λάβη τοιούτον σοφόν και αγιώτατον Πατριάρχην. Περί αυτόν θα συσπειρωθώμεν και όλοι ημείς, παρΆ οις η δόξα της Εκκλησίας και η ευδαιμονία των απογόνων μας δεν είνε κενόν και μάταιον όνομα, και τότε θα ευφραίνηται η μεγάλη ψυχή της εξοχότητός Σας, διότι θα βλέπητε την Εκκλησίαν μας πρωτοστατούσαν εις μεγάλα έργα, και τον άξιον διάδοχον των Γρηγορίων, των Χρυσοστόμων και των Φωτίων περίβλεπτον και ζηλευτόν δια την αμφιλαφή μάθησιν και σοφίαν, και την αγνήν και ενάρετον και χριστιανικήν του πολιτείαν.

ΠαρΆ υμών, Ελευθέριε, αναμένω και την Ελευθερίαν της εν Βαβυλωνίω αιχμαλωσία ευρισκομένης Εκκλησίας της Κωνσταντινουπόλεως, και διατελώ πλήρης θαυμασμού προς τε το πρόσωπον και το μέγα της Αναστάσεως του Γένους μας έργον Σας».

Εν Σμύρνη τη 13η Νοεμβρίου 1912

Ταπεινός φίλος και ευχέτης

Ο Σμύρνης Χρυσόστομος

 

 

3. ΜΕΛΕΤΙΟΣ

Μητροπολίτης Κιτίου, μετέπειτα Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο του που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            Μελετίου Μεταξάκη, Μητροπολίτου Κιτίου «Το ¶γιον Όρος και η Ρωσική Πολιτική εν Ανατολή» – Εν Αθήναις 1913

---------

            Τω υπερόχω της Ελλάδος Κυβερνήτη και εμώ λίαν αγαπητώ φίλω Κυρίω Ελ. Βενιζέλω   -   † ο Κιτίου Μελέτιος

 

 

4. ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ

Μητροπολίτης Νίκαιας


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο του που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            Βασιλείου Μητροπολίτου Νικαίας «Λόγος Επιμνημόσυνος εις τον βασιλέα της Ρουμανίας Κάρολον τον Α΄» - Εν Κωνσταντινουπόλει 1914

--------

 

Τω Κυρίω Ελευθερίω Βενιζέλω, Προέδρω της Ελληνικής Κυβερνήσεως υπερόχου τιμής τεκμήριον,   -   † ο Νικαίας Βασίλειος

 

 

5. ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ

Αρχιεπίσκοπος Αθηνών


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

            «Εναίσιμα επί τη Τριακοστή Πέμπτη Επετηρίδι της Επιστημονικής Δράσεως του Μακαριωτάτου Χρυσοστόμου Παπαδοπούλου Αρχιεπισκόπου Αθηνών και Πάσης Ελλάδος» Επεμελήθη και εξέδωκε Γρηγόριος Χ. Παπαμιχαήλ Τακτικός Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών – Αθήναι  ב ΛΑ′

--------

            Τω Εξοχωτάτω Προέδρω της Κυβερνήσεως Κυρίω Ελευθερίω Βενιζέλω τεκμήριον απείρου τιμής

17-11-31                                                    † ο Αθηνών Χρυσόστομος

 

 

6. ΑΓΑΘΑΓΓΕΛΟΣ ΞΗΡΟΥΧΑΚΗΣ

Αρχιμανδρίτης της ελληνικής εκκλησίας της Αγίας Τριάδας στη Βιέννη, μετέπειτα Επίσκοπος


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε δύο βιβλία του που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            α) Αγαθαγγέλου Ξηρουχάκη, Αρχιμανδρίτου «Η Εν Κρήτη Επανάστασις του 1363-1366» - Αλεξάνδρεια 1932

--------

            Εις τον Μέγαν Αγωνιστήν και Κυβερνήτην Κύριον Ελευθέρ. Βενιζέλον, Τέκνον αντάξιον της Μ. Ελλάδος, ην Αυτός εδημιούργησεν, ελαχίστος Αυτού συναγωνιστής.    -   ο Γράψας

 

            β) Δρος Αγαθαγγέλου Ξηρουχάκη, Αρχιμανδρίτου Της εν Βιέννη Ελληνικής Εκκλησίας της Αγίας Τριάδος «Η Βενετοκρατούμενη Ανατολή – Κρήτη και Επτάνησος» – Εν Αθήναις 1934

--------

            Τω Εξοχωτάτω Προέδρω Κυρίω Κυρίω Ελευθ. Βενιζέλω σεβασμού και αφοσιώσεως ένεκεν.

Αρχιμανδρίτης Αγαθάγγελος Ξηρουχάκης

 


7. † κ. ΕΙΡΗΝΑΙΟΣ ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ

Μητροπολίτης Κισάμου και Σελίνου


• Ο επιμνημόσυνος λόγος του κατά το μνημόσυνο του Ελευθερίου Βενιζέλου το 1985 (εφημ. «Χανιώτικα Νέα», 27 Μαρτίου 1985):

 

            «Πανάρχαιο και πανανθρώπινο το έθος της τιμής των Νεκρών, βρήκε στη χριστιανική μας παράδοση το βαθύτερο νόημά του:

            -Σαν πίστη στην αθανασία του ανθρώπου. -Σαν μνήμη και σύνδεση των ανθρώπινων γενεών. Αλλά και σαν μήνυμα παραδειγματισμού και ελπίδας, που μας έρχεται από τη ζωή και τα έργα των Μεγάλων και εκλεκτών.

            Από τους τάφους των μαρτύρων της Εκκλησίας μας αναβλύζουν μύρα και συναξάρια, κι από τους τάφους των ηρώων και των σοφών, αναβλύζουν τρόπαια και θρύλοι έμπνευσης και μεγαλωσύνης. Κι από τους Τάφους των Βενιζέλων έρχεται, πρέπει να μας έρχεται, μήνυμα έμπνευσης και ευθύνης.

            Δεν τολμώ, να μιλήσω για την πολιτική μεγαλωσύνη του Ελευθερίου Βενιζέλου. Θα ήθελα περισσότερο να μιλήσω για τη φύτρα, που τον γέννησε. Για τον τόπο και το λαό της, που έδωσε το αίμα και το πνεύμα στο μεγάλο τέκνο του.

            Τον είπαν Μεγάλο. Τον είπαν γίγαντα. Τον είπαν Παράκλητο. Τον είπαν Γιό του Ψηλορείτη. Κι ήταν γιός του Ψηλορείτη ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος γεννήθηκε στα χώματα της Κρήτης κι είχε μέσα του τις ρίζες και τις καταβολές της Κρήτης.

            Οι τόποι σφραγίζουν τις ψυχές και τη ζωή των ανθρώπων. Και το μεγάλο μας Νησί, η Κρήτη, με τα ψηλά βουνά, τις όμορφες κοιλάδες και τΆ ανοιχτά πέλαγα, κι ακόμη με την πολυσύνθετη και πολυκύμαντη ιστορία της, σφραγίζει και μυρώνει τα τέκνα της, με μύρα και χαρίσματα.

            Κι όπως ανάμεσα στα βουνά της μερικές κορφές ξεκόβουν από τα διάσελα και τους «αρμούς» και ανεβαίνουν μεσούρανα, έτσι και ανάμεσα από τον ιστορικό λαό της ξεκόβει κάπου κάπου ένας μεγάλος, ένας «αντρειωμένος» και γίνεται κορφή και γιός του Ψηλορείτη. Οι θαυμαστές και φίλοι του Ελευθερίου Βενιζέλου μιλούσαν για τη φύτρα του.

            Ο Μ. Τιμπώ, που δέχτηκε τον Βενιζέλο στη Γαλλική Ακαδημία τον Ιούνη του 1919, τον χαιρετά σαν πρόεδρός της, με τούτα τα λόγια:

            «Εγεννήθητε εις την Κρήτη. Από την Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος μανθάνομεν ότι η νήσος αύτη, περίφημος για τις εκατόν πόλεις της, ήτο πλουσία εις άνδρας φύσει ευγλώττους, αφοσιωμένους εις την Ιδέαν της ελευθερίας, πιστούς εις τον λόγον που έδωσαν, αγαπώντας την πατρίδα των, σαν κοινή μητέρα, χάριν της οποίας εθυσίαζον το πάν».

            Και ο μεγάλος πολιτικός της Γαλλίας, φίλος και θαυμαστής του Βενιζέλου, Εδουάρδος Ερριώ, έγραφε σε άρθρο τις ημέρες του θανάτου του, 20 Μαρτίου του 1936: «Ποτέ, ή σχεδόν ποτέ, ο Βενιζέλος δεν θα βρει μπροστά του στρωμένους δρόμους. Είναι υποχρεωμένος να πορεύεται μέσα από μονοπάτια, σαν αυτά της ιδιαίτερης πατρίδας του, τα κομμένα από φαράγγια κακοτράχαλα. Αλλά ο νους του που φεγγοβολεί σαν ήλιος ανάμεσα σΆ αυτά τα σύσκια, φωτίζει το δρόμο του».

            Τα κακοτράχαλα φαράγγια της Κρήτης. Με τους γκρεμούς και τους σπήλιους των, απάτητα (τουλάχιστον την εποχή εκείνη), λημέρια της λευτεριάς και τόποι στοχασμού και μεγαλωσύνης.

            Πόσες φορές άραγε ο Λευτέρης Βενιζέλος, έφηβος ακόμη, νΆ ανηφόρισε με κρητικά στιβάνια πάνω από τις Μουρνιές στα φαράγγια των Κεραμειών και του Θερίσου, στο χωριό της Μάνας του Στυλιανής, από τη θρυλική γενιά των πολεμάρχων Χάληδων;

            Πόσες φορές πάνω από το Βαντέ, τη Μαλάξα και τις Αλιάκες, να άπλωσε το βλέμμα και το στοχασμό του πέρα από τον τουρκοπατημένο τότε ακόμη χανιώτικο κάμπο στα κρητικά πέλαγα, κι ακόμη πλειό πέρα στη μικρή και ταπεινωμένη Ελλάδα της Μελούνας;

            Ο Ελευθέριος Βενιζέλος γεννήθηκε στα χώματα της Κρήτης κι είναι γνήσιο τέκνο του λαού της. Ενός λαού που στάθηκε δημιουργός και χωνευτήρι πανάρχαιων πολιτισμών στην καρδιά της Μεσογείου, κέντρο και σταυροδρόμι του αρχαίου κόσμου.

            Ενός λαού, που σε καιρούς ειρήνης ζούσε στΆ ακρογιάλια του νησιού του, έκτιζε παλάτια και ιερά και διαφέντευε καραβοκύρης την Μεσόγειο.

            Κι όταν έφταναν οι λογής – λογής κουρσάροι – Ρωμαίοι, Σαρακηνοί, Φράγκοι, Τούρκοι και Αλαμανοί- ο λαός αυτός ανέβαινε πάνω στις Μαδάρες. Κάθιζε σε ψηλό βουνό, σε ριζιμιό χαράκι και πρόσταζε τον ήλιο της λευτεριάς του: «Ήλιε ανάτειλε, ήλιε ανάτειλε και δώσε για να λιώσουνε χιόνια από τα φτερά μου και τα κρούσταλλα από τΆ ακράνυχά μου».

            Ενός λαού, που πίστευε στο Θεό, πάντρευε τις κόρες και τους γιούς του με στεφάνι, έστρωνε στο σπίτι του τάβλες και παραπέζουλα να τρώνε και να γλεντούν φίλοι και μουσαφίρηδες κι είχε στους δεσμούς και στις συναλλαγές του «λόγο γερό κι αντρίστικο».

            «Κάπου μακριά στα πέλαγα –γράφει άλλος μεγάλος φίλος του Βενιζέλου ο Πουανκαρρέ– στην οινόεσσα θάλασσα, υπάρχει μια γης ωραία και πλούσια, ξεμοναχιασμένη μες στα κύματα. Είναι η γης της Κρήτης, με τις ενενήντα πολιτείες της, που οι λαλιές των μπερδεύονται. Δίπλα δίπλα θα δεις αρχαίους και Κυδωνιείς, γενναίους Ετεοκρήτες, Δωριείς τρισυπόστατους και θείους Πελασγούς.

            Από ποιους άραγε, ανάμεσα σε κείνους τους ανθρώπους να κατάγεται ο Βενιζέλος (ρωτά ο Πουανκαρρέ); Δεν το ξέρω, όμως την ώρα που μιλάει για τΆ άλλα Μεσογειακά νησιά, η σκέψη μου πετιέται από τη Χίο στην Κρήτη κι από την Κρήτη στην Ιθάκη, και θαρρώ πως έχω κείνη την ώρα μπροστά μου τον ίδιο το θείο Οδυσσέα: ¶νδρα Πολύτροπον».

            Από τον ανδρειωμένο και πολύτροπο αυτό λαό, τον αφοσιωμένο στην ελευθερία και πιστό στο λόγο που δίνει, κατάγεται ο Ελευθέριος Βενιζέλος, και σΆ όλες τις μεγάλες και κρίσιμες στιγμές της ζωής του και της δράσης του, αυτό βεβαιώνει και επισφραγίζει.

            Όταν το καλοκαίρι του 1914 του ζητούσαν να παρασπονδήσει και να αρνηθεί την υποστήριξη της Σερβίας, σε σχεδιασμένη επίθεση της Βουλγαρίας, εκείνος, σαν γνήσιος Κρητικός, που κρατεί τον αντρίκειο λόγο του απάντησε: «Η Ελλάς είναι πολύ μικρό Κράτος, διά να διαπράξει αυτή τη μεγάλη ατιμία» (Γ. Βεντήρη: Η Ελλάς του 1910-20).

            Σκαλίζω και βρίσκω τη φύτρα του Βενιζέλου στα πατρικά χώματα, στα σπλάχνα του λαού της Κρήτης.

            «Τα πατρικά χώματα που σΆ έπλασαν – λέει ο Νίκος Καζαντζάκης – βρίσκονται σε μυστική συνεννόηση με την ψυχή σου. Όπως οι ρίζες ξαποστέλλουν στο δέντρο την κρυφή προσταγή νΆ ανθίσει και να καρπίσει για να δικαιωθούν οι ρίζες και να φτάσουν στο τέρμα της πορείας τους, όμοια και τα πατρικά χώματα αναθέτουν δύσκολες εντολές στις ψυχές που γέννησαν. Κι όσο ανώτερη η ψυχή, που έπλασε τούτη η χωματένια Μήτρα, τόσο και δυσκολώτερη της αναθέτει εντολή, να σώσει τον εαυτό του, ή τη ράτσα του, ή τον κόσμο. (Αναφορά στον Γκρέκο).

            Ο Βενιζέλος πήρε την εντολή αυτή από τα χώματα της Κρήτης, από τη δωρεά του Θεού θα λέγαμε στη γλώσσα της Εκκλησίας, και την εκτέλεσε σαν θεία επιταγή.

            Ελευθέρωσε την Κρήτη, και την ένωσε με την Μητέρα Ελλάδα. Ελευθέρωσε τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τη Θράκη, το Αιγαίο, και πέρασε στον αλύτρωτο Ελληνισμό της Μ. Ασίας. Εκεί, αλλοίμονο, του φράξανε το δρόμο τα πάθη της μικροπολιτικής μας. Και πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας ο Ελευθέριος Βενιζέλος εργάστηκε (ο πρώτος Έλληνας πολιτικός), για την ενότητα των Βαλκανικών λαών. Συνέβαλε στη νίκη των δημοκρατικών δυνάμεων στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο.

            Κι όχι μόνο τα γεωγραφικά όρια της Ελλάδας μεγάλωσε κι ανάπλασε ο Βενιζέλος. Το ίδιο ανάπλασε την Παιδεία της, την οικονομία της, την κοινωνική της δικαιοσύνη κι έθεσε τα θεμέλια οργανωμένου «Κράτους Δικαίου».

            Μεγάλη ήταν η ψυχή του Βενιζέλου κι η εποχή του τη φόρτωσε με μεγάλες εντολές. Μεγαλόπρεπο και θαυμαστό είναι το έργο που επιτέλεσε. Και στο μεγάλο αυτό έργο εκείνος «διέθεσε όλη τη φλόγα της ψυχής του και όλη την ικμάδα της ζωής του», όπως ο ίδιος αναφέρει στον αυτοεπικήδειο λόγο, που Άναι χαραγμένος εδώ κάπου στο χείλος του τάφου του.

            Μιλώντας για το Μεγαλείο του Βενιζέλου και του λαού που τον γέννησε, δεν θέλω να πω πως μόνο εμείς οι Κρητικοί μονοπωλούμε τη δόξα του Ελληνικού Πανθέου. Κάθε γωνιά της Ελλάδος μας έχει τον ήρωά της. Το Αιγαίο έχει τον Όμηρο και του σοφούς της Ιωνίας. Η Μακεδονία έχει τον Μ. Αλέξανδρο και τον Σταγειρίτη φιλόσοφό της. Ο Μωριάς έχει τον Λεωνίδα και τους Παλαιολόγους του. Η Αθήνα έχει τον Θεμιστοκλή, τον Σωκράτη και τον Περικλή της. Και πέρα από τα γεωγραφικά όρια της σημερινής Ελλάδος το συναξάρι της Ελληνικής Ιστορίας και της Ελληνικής Ορθοδοξίας αναγράφουν πλήθος γενναίων ανδρών, σοφών πατέρων και οικουμενικών δασκάλων.

            Θέλω όμως να τονίσω ότι οι Δημοκρατικές ιδέες της εποχής μας δεν πρέπει να μας εμποδίσουν στην αναγνώριση του μεγαλείου μερικών ανθρώπων. Οι μεγάλοι άνδρες (ή οι μεγάλες γυναίκες) είναι τα μεγάλα παιδιά των λαών και ξεχωρίζουν από τους δημαγωγούς και τους τυράννους. Οι αληθινά μεγάλοι στέκονται πάντα κοντά στο λαό των, φωτισμένοι, οδηγοί, αναμορφωτές και ευεργέτες τους. ΑπΆ αυτό το μεγαλείο του Βενιζέλου πηγάζει και η πολιτική του φιλοσοφία, που είναι ο φιλελευθερισμός. Ο Βενιζέλος ήταν ο ίδιος φιλελεύθερο πνεύμα. Πίστευε στην ελεύθερη προσωπικότητα του ανθρώπου και αγωνίστηκε για την ελευθερία και την πρόοδο του λαού εδώ στην Κρήτη αρχικά και ύστερα στην Ελλάδα. Ο Βενιζέλος ήταν φιλελεύθερο πνεύμα, αλλά η φιλελευθερότητά του, όπως λένε οι βιογράφοι και κριτικοί του, «ήταν κράμα προοδευτικότητος και συντηρητισμού» (Γρ. Κασιμάτης).

            Τα ντοκουμέντα και τα παραδείγματα, που δείχνουν πως ο Βενιζέλος ήξερε να συνδυάζει τα όνειρα και την πραγματικότητα, την πρόοδο και την παράδοση, αυτόν τον αιώνιο φυσικό και ηθικό νόμο, είναι πολλά, και δεν χρειάζεται να τα αναφέρομε εδώ. Θα ήθελα μόνο να τονίσω πως αυτόν το φιλελευθερισμό, που κάνει τη σύνθεση παράδοσης και προόδου, ο Βενιζέλος, όσο και να τον είδε σε ξένα πρότυπα της εποχής του, τον πήρε κι από τα ψυχικά θεμέλια της Κρήτης. Ο Κρητικός λαός, που στη μακραίωνη ιστορία του, από τη θέση και τη μοίρα του περνούσε τρικυμιασμένες πολεμικές και πολιτικές περιπέτειες και δεχόταν συχνά ξένες επιρροές, ήταν υποχρεωμένος βέβαια να αλλάξει καταστάσεις, αλλά και να συστρατεύσει, να κρατά στέρεα το τιμόνι της ψυχής του και να μη το χάνει στις θύελλες των ιστορικών καταιγίδων.

            Αυτό ήταν και είναι το γνώρισμα του γνήσιου Κρητικού, κι ο Βενιζέλος πήρε κι αυτό το χάρισμα από τα σπλάχνα του λαού που τον γέννησε.

            Την πολιτική αυτή φιλοσοφία του Ελευθερίου Βενιζέλου ακολούθησε κι ο γιος του, Σοφοκλής Βενιζέλος, που στάθηκε και εκείνος με τη σειρά του πολιτικός φιλελεύθερος, προοδευτικός, αλλά και συνετός χειριστής των εσωτερικών και εξωτερικών προβλημάτων του λαού και του έθνους μας στην εποχή του. Και μείς ευχόμαστε να μη λείψει ποτέ από την Ελλάδα η φλέβα αυτή της φιλοσοφίας, που ξέρει να συνδέει σε κάθε εποχή, και μέσα στην ελευθερία, την πρόοδο και την παράδοση.

            Αλλά μιλώντας για την πολιτική φιλοσοφία του Βενιζέλου, πρέπει να αναφέρουμε κι ένα άλλο γνώρισμα του: την πολιτική του εντιμότητα.

            Ο Βενιζέλος δεν υπήρξε δημαγωγός. Δεν προσπαθούσε ποτέ να ξεγελάσει τη λαϊκή βούληση με συνθήματα, που δελεάζουν και παρασύρουν. «Φρονώ», έλεγε στην Συντακτική Συνέλευση Κρητών (6 Νοεμβρίου 1906), «ότι οι πολιτικοί άνδρες έχομεν καθήκον, να αντιμετωπίζωμεν και τας πλάνας του πλήθους και να τας διαπαιδαγωγούμεν».

            «Ουδέποτε έδωσα υποσχέσεις, αι οποίαι δεν εξεπληρώθησαν», θα πει στον κολοφώνα της δόξας του (σε ομιλία του στη Βουλή 23 Νοεμβρίου 1918). «Αν και αισιόδοξος, δεν παραφέρομαι ποτέ ώστε να υποσχεθώ πράγματα περί των οποίων δεν είμαι απολύτως βέβαιος».

            Και στη φιλελεύθερη Νεολαία θα πει (17 Ιανουαρίου 1929): «Μη βιάζεσθε να φτάσετε… Μη γίνεσθε αρριβισταί… η πολιτική της τιμιότητας εις τον καθΆ ημέραν βίον σταθερώς εφαρμοζομένη δεν οδηγεί μόνο ασφαλέστερον, αν και όχι και ταχύτερον εις την επιτυχίαν, αλλά και αυξάνει καταπληκτικώς την ηθικήν απόλαυσιν, που παρέχει η επιτυχία».

            Ένας μεγάλος πολιτικός φρονεί να βιώνει ότι οι πολιτικοί ηγέτες έχουν το καθήκον να παιδαγωγούν τους λαούς των και όχι να δημαγωγούν στις ανάγκες και τις αδυναμίες των. Οι λαοί, όπως και οι απλοί άνθρωποι, έχουν το μεγαλείο των, αλλά έχουν και τα λάθη και τις αδυναμίες των. Κι οι ηγέτες των λαών, οποιοιδήποτε κι αν είναι, δημοκράτες ή αριστοκράτες, έχουν το χρέος με το λόγο των και το παράδειγμα να τους παιδαγωγούν, να τους προάγουν και όχι να τους κολακεύουν και να τους φθείρουν για κομματικά συμφέροντα.

            Εάν στΆ αλήθεια πιστεύουμε ότι ο λαός αποτελεί τον γνησιότερο φύλακα της Δημοκρατίας και των άλλων ηθικών αρχών του κοινωνικού βίου, τότε τον φύλακα αυτό πρέπει να τον σεβαστούμε και να μην τον απογυμνώνομε, στΆ όνομα μάλιστα της Δημοκρατίας, από αρχές και παραδόσεις, που τον προάγουν και τον κρατούνε γνήσιο, ζωτικό και ανεξάντλητο.

            Ανεξάντλητος είναι ο πλούτος σε ιδέες, λόγους και πράξεις που αναφέρονται στην πολιτική του Βενιζέλου· και προτείνουμε, με την ευκαιρία του σημερινού μνημοσύνου, να ιδρυθεί σε κάποιο από τα νεοσύστατα Ανώτατα Πνευματικά Ιδρύματα της Κρήτης, ειδική Σχολή, που θα ερευνά και θα αξιολογεί την πολυσήμαντη πολιτική κληρονομιά του μεγάλου τέκνου της.

            Ο γιος του Ψηλορείτη.

            «Από τις χιονισμένες κορφές της Ίδης, κάπου εκεί από το άντρο του Διός», γράφει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, «ένα καλοκαιριάτικο πρωί, αποσπασμένος βράχος από βράχο, κατέβηκε από την άγρια, την άσπιλη ελληνική φύση, από τις βαθύτατες πηγές του ελληνικού μύθου και της ελληνικής ιστορίας – ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Κατέβηκε προς τις ερειπωμένες κατοικίες και τις ταπεινωμένες ψυχές των Ελλήνων, με μια μοναδική και αμείλικτη εσωτερική εντολή να τις αναπλάσει». (Τετράδια Ευθύνης: «Ελευθέριος Βενιζέλος», Αθήνα 1976).

            Και τις ανάπλασε. Ο Βενιζέλος μεγάλωσε την Ελλάδα και ανάπλασε την ψυχή των Ελλήνων. Κι ως πέρα στην Ευρώπη, που διαφέντευε τότε, με τις Μεγάλες Δυνάμεις της, τη μοίρα του κόσμου, έφτασε ο λόγος και το κύρος. Μα σήμερο, γιε του Ψηλορείτη, εκατόν είκοσι χρόνια από τη γέννησή σου, και μισό αιώνα από το θάνατό σου, άλλες Δυνάμεις κυβερνούν τον κόσμο, κι άλλα προβλήματα τον συγκλονίζουν και τον απειλούνε.

            Όπλα ολέθρου και καθολικού αφανισμού απειλούνε το ανθρώπινο γένος και παράλληλα μια πρωτάκουστη κρίση πνευματική και ηθική κατατρώγει τα θεμέλια του πολιτισμού μας. Η κλασσική έννοια της ανθρώπινης προσωπικότητας σαν «εικόνας του Θεού» αλλοτριώνεται, γκρεμίζεται στην εποχή μας και τη θέση της παίρνουν λογής – λογής είδωλα. Επικίνδυνες μηχανές και επικίνδυνες χαοτικές ιδέες.

            Γκρεμισμένο φαίνεται το παρελθόν του κόσμου και άγνωστο το μέλλον της ανθρωπότητας. Και μέσα στη μεσοβασιλεία του κόσμου που γκρεμίζεται και του αγνώστου κόσμου που έρχεται να γεννηθεί, κι η Ελλάδα μας κι η Κρήτη που σε γέννησε, έχει κι αυτή τους σεισμούς και τις οδύνες της.

            Ο κόσμος ξεσέρνει και παραπατεί. Και μαζί του κι η Ελλάδα. Κι η Κρήτη ξεσέρνει και χαμηλώνει. Η Κρήτη κατεβαίνει από τον Ψηλορείτη κι από τΆ Αρκάδι κι από τον Ομαλό κι από το Θέρισο. Κατεβαίνει στη χώρα κι ανοίγει καφετέριες και ντισκοθήκες…

            Ο κόσμος ξεσέρνει. Κι η Ελλάδα πάλι σε σταυροδρόμι. Κι ο ελληνισμός της Κύπρου; Στη Β. Ήπειρο; Ο Απόδημος Ελληνισμός;

            Συγχώρα με, γιε του Ψηλορείτη, που κάνω σήμερο στον τάφο σου τούτη την πικρή αναφορά για τον κόσμο, για τον τόπο σου και για το λαό σου.  

Συγχώρα με, γιε του Ψηλορείτη, που τολμώ σήμερο στο μνημόσυνό σου να πάρω τη φωνή σου και να πω τον αδέκαστο λόγο σου:

Μακριά από την Κρήτη και την Ελλάδα τα όπλα του θανάτου. Μακριά από την Κρήτη κι από την Ανατολή κι από τη Δύση κι από τη γη κι από τον ουρανό, τα όπλα του ολέθρου. Οι ιδέες των πολέμων και οι δαπάνες των εξοπλισμών.

Μα το ίδιο μακριά από την Κρήτη, μακριά από την Ελλάδα, συνθήματα και συστήματα που σκοτώνουν την ανθρωπιά και την ελευθερία του ανθρώπου. Αυτές τις πανάρχαιες κι αιώνιες αξίες κάθε αληθινού πολιτισμού. Τα θεμέλια κάθε αληθινής Δημοκρατίας.

Σε εποχές και ώρες μεγάλων πνευματικών κρίσεων, όπως είναι κι η δική μας, δεν αρκούν μόνο οι οικονομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Χρειάζονται προ πάντων μεγάλες αναπλαστικές δυνάμεις που να αντληθούνε, όπως και σΆ άλλες ιστορικές στιγμές, από τα βάθη της ανθρώπινης ψυχής. Από τα βάθη της ανθρώπινης συνείδησης, σαν Αναγέννηση. Σαν Νέα Πεντηκοστή και «Καινή Κτίσι» της Βίβλου.

Φίλοι και θαυμαστές της μνήμης του Βενιζέλου. Αδελφοί Έλληνες,

Το μνημόσυνο των Βενιζέλων δεν είναι για να μοιράσομε παραμύθι και λόγους μάταιους. Το μνημόσυνο των Βενιζέλων είναι για να μετρούμε το ανάστημά των, να σπουδάζομε την παρακαταθήκη των και να μοιράζομε, να παίρνουμε τις ευθύνες μας.

Τον τόπο και το λαό αυτό, που πότε γεννά ένα Μίνωα, πότε γεννά ένα Θεοτοκόπουλο, ένα Λούκαρη, ένα Καζαντζάκη και πότε γεννά Βενιζέλους. Το λαό και τον τόπο αυτό κανείς δεν έχει το δικαίωμα να τον αχαμνίζει και να τον ξαρματώνει από τις μεγάλες δημιουργικές του δυνάμεις. Την πίστη, την αρετή και την ανθρωπιά του.

Κι ακόμη: Την Ελλάδα πΆ ανάστησε κι ανάπλασε ο Ελευθέριος Βενιζέλος: τον Ελληνικό λαό και τον παγκόσμιο Ελληνισμό που συγκέντρωσε κι ανάστησε ο Εθνάρχης Ελευθέριος Βενιζέλος. Αυτή την Ελλάδα κι αυτό τον Ελληνισμό όλοι έχομε χρέος να το διατηρούμε ενωμένο, ελεύθερο, ενωτικό και δημιουργικό. Και μέσα από τις ρίζες και τις παραδόσεις του, να ετοιμάσομε την έξοδο και την πορεία του στην κρίσιμη ιστορική καμπή της εποχής μας.

            Αυτό είναι το μήνυμα από τους Τάφους των Βενιζέλων μας».  



8. ΒΑΡΘΟΛΟΜΑΙΟΣ

 Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως


• Το χειρόγραφο κείμενό του στο βιβλίο επισκεπτών, μετά από την επίσημη επίσκεψή του στην οικία-μουσείο του Ελευθερίου Βενιζέλου, στη Χαλέπα Χανίων, στις 16 Ιουνίου 2002:

 

            «Η ανθρωπότης χρειάζεται και σήμερον ηγετικάς προσωπικότητας του πνευματικού αναστήματος, της διορατικότητος και του θάρρους του Ελευθερίου Βενιζέλου, διό και παρακαλούμεν τον Θεόν να αναδεικνύη αυτάς, επΆ αγαθώ της ειρήνης του σύμπαντος κόσμου και προαγωγή του πανανθρωπίνου πολιτισμού.

            Με τιμήν και ευγνωμοσύνην εις την μνήμην του μεγάλου τέκνου της Κρήτης εκ μέρους του πανσέπτου Οικουμενικού θρόνου,

Ο Κωνσταντινουπόλεως Βαρθολομαίος.

ββ′ Ιουνίου Ις΄»


ΕΛΛΗΝΕΣ ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ


1. ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ

Ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, ιστορικός και κριτικός λογοτεχνίας

 

• Αποσπάσματα ποιημάτων αφιερωμένων στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

α) Από το ποίημα με τίτλο «Μια βραδειά σΆ ένα σπίτι» της συλλογής «Βωμοί» (1915):

 

«….Έξω του Μάρτη εινΆ η νυχτιά, της καλωσύνης η ώρα,

φεγγαροφωτοπλούμιστη, μαργαριταρωμένη

γλυκονυχτιά ανοιξιάτικη, μιας μπόρας προμηνύτρα.

ΚιΆ έξαφνΆ ακούσαμε: -θαρθεί! Και σα νάνοιξε κάποιο

παράθυρο και νάμπασε γοργοσάλευτο αγέρι,

μας τάραξε το γρίκημα ταπάντεχου ερχομού σου,

και ξάναψε τον πόθο μας της παντοχής σου η θέρμη.

Στο σπίτι εσέ προσμέναμε, των ταξιδιών πιλότε

στάγρια τα νυχτοπέλαγα και στα βαθιά κανάλια,

που το τιμόνι κράτησες οδηγητής να μπάσεις

το νέο καράβι τάμαθο στη θάλασσα της δόξας…

 

Ο ένας δειλά σε χαιρετά κι ο άλλος βουβά σε βλέπει,

και ποιος φιλεί το χέρι σου και ποιος τα λόγια βρίσκει

ρητορεμένα τορνευτά για να σου τα προσφέρει·

και να ο σεβάσμιος ραψωδός μιλώντας σου δακρύζει,

και του σπιτιού με την καρδιάν ακέρια ολανοιγμένη

καλοσορίζει σε η κυρά και σε πολυχρονίζει·

συνταιριαστής, θησαυριστής των εναρμόνιων ήχων,

χαίρεται ο κύριος του σπιτιού χαρά από σε μεγάλη

και πρόθυμα στα πόδια σου θα σκόρπισε το βιός του

για να δοξάσει το έργο σου, για να τιμήσει εσένα,

κιΆ όλο το σπίτι αγάλλεται κιΆ όλο το σπίτι σειέται».

 

β) Από ποίημα της συλλογής «Τα Δεκατετράστιχα» (1919):

 

«Οίος πέπνυται! Δυο λόγια και είναι σα χρησμός

ΑπΆ των Ομήρων το απολλώνιο το μαντείο·

Το καίει το στόμα μου ο χρησμός, πύρωμα θείο,

Κάθε που αγνάντια μου σε φέρνει ο λογισμός.

Τη ράισε και τη γη μας ο κοσμοσεισμός

του χάρου και η ψυχή μας κρύωσΆ απΆ το κρύο.

Και ορθός, αντάρτης και θυμός και λυτρωμός,

ρίζωμα στάθηκες· θνητός εσύ; Στοιχείο.

Μια βραδιά σΆ ένα σπίτι εμπρός μου σε είχε φέρει

και, ω Κυβερνήτη, σου το φίλησα το χέρι,

ποιητής προφήτης κιΆ όσο εμπρός σου ταπεινός.

Γαλήνη ήταν η πλάση και οι καρδιές αγάπη…

Μα να μαυρίζει άρχιζε κάτι σα δρολάπι,

κΆ εσύ να φέγγεις μέσα σε ίσκιους ζωντανός!»

 

γ) Από ποίημα της συλλογής «Παθητικά Κρυφομιλήματα» (1920):

 

«Μεγάλος είσαι.

Κι αν περιμένης

γύρω ο λαός σου γνωρίζοντάς σε

βάγια να στρώνη, για να διαβαίνης,

παιδί που θαΆ σαι!

 

Μεγάλος είσαι.

Κι αν το πιστεύης

το μίσος, που έρπει γυρεύοντάς σε,

πως δε θεριεύει κι όσο θεριεύεις,

παιδί που θαΆ σαι!

 

Μεγάλος είσαι.

Και θα πεθάνης.

Και θα σε θάψουν. Και θα σου φτύνη

κι ο τιποτένιος κι ο μπεχλιβάνης

την τρανοσύνη.

 

Και θα πεθάνης.

Κι άλλο το αστέρι

της τρανοσύνης σου δε θα γίνη

παρά κεράκι σε παιδιού χέρι,

να τρεμοσβήνη.

 

Μόνο το ανάθεμα,

που θα στήση

μια οργή στον ήσκιο, στα κόκκαλά σου,

θα πάη σε ψήλος, που θα θυμίση

το ανάστημά σου».

 

δ) Από το ποίημα με τίτλο «Στο θάνατο του Βενιζέλου» (26 Μαρτίου 1936):

 

«Έσβυσε ο Μέγας. Μεγάλο ανάφτε, καθώς Εκείνος,

μνήμα, να εινΆ άστρο, φως του η Αθήνα, δρόμος του η Κρήτη…

Του Ομήρου ο στίχος φωνή τού πρέπει, δε φτάνει ο θρήνος,

το πάτημά του πυρό, στο ανέβα του Ψηλορείτη.

Των ιερών χρόνων, αρχαίων και νέων, την λαμπυράδα,

γραφτό του η μοίρα να ζωντανέψει και νΆ αναστήσει,

οι όργητες άγριες, τα πάθη μπόρες, νύχτες τα μίση·

τρεμοσαλεύεις ο αποσπερίτης, λάμπεις η Ελλάδα…»

 

 

2. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΘΕΟΤΟΚΑΣ

Δικηγόρος, λογοτέχνης της Γενιάς του Ά30


• Αποσπάσματα από το μυθιστορηματικό του έργο «Αργώ», όπου το έβδομο κεφάλαιο του ΒΆ μέρους είναι αφιερωμένο στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            «Μια μεγάλη πολιτική νευρικότητα κατείχε τότε την Αθήνα. Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που είχε δηλώσει τόσες φορές και σΆ όλους τους τόνους ότι τραβήχτηκε οριστικά από την πολιτική και που ζούσε, μετά την μεγάλη εκλογική του ήττα της 1 Νοεμβρίου 1920, σχεδόν συνεχώς στο εξωτερικό, ξαφνικά παρατούσε τη μετάφραση του Θουκυδίδη, γυρνούσε απρόσκλητος και απροσδόκητος στην Ελλάδα, ξαναωργάνωνε μονομιάς το παλιό του κόμμα και αναλάβαινε την αρχηγία του […]. Ήδη παντού γινόταν λόγος για τον Πρόεδρο […]. Η λέξη, έτσι χωρίς να συνοδεύεται από κανένα όνομα, δήλωνε αυτόν και όλοι το ήξεραν. Αρχηγός, σωτήρας, σύμβολο της μισής Ελλάδας, Σατανάς για την άλλη μισή, ήταν οπωσδήποτε για όλους ο Πρόεδρος των ελληνικών ζητημάτων, ο άξονας που γύρω του ξανάρχιζε να στροβιλίζεται το έθνος […]. Η παρουσία του έφτανε για να αναστατώση τα πάντα, σα να ανάδινε η παρουσία αυτή κάποιο μυστηριώδες ρεύμα, που τράνταζε μονομιάς όλες τις δυνάμεις του εθνικού οργανισμού, τις δυνάμεις της πίστης και του ηρωισμού, της περιπέτειας και της αρπαγής, της δημιουργίας και της διάλυσης, της μοχθηρίας και του φθόνου. Όλες οι ζωικές ορμές, που κοιμόντανε αχρησιμοποίητες, ξυπνούσανε πάλι και κοχλάζανε δυνατά στα ρόδινα ακρογιάλια της Ανατολικής Μεσογείου: Βενιζέλος! Βενιζέλος!

            »[…] Ένα ζωντανό παραμύθι, χτεσινό μόλις, μα σκεπασμένο κιόλας από τη ρουτίνα της μέτριας ζωής, γέμιζε ξαφνικά την ατμόσφαιρα με τις χτυπητές εικόνες του, με αναμνήσεις εντατικών αγώνων, με νοσταλγίες ιδανικών […] Οι θελήσεις τεντωνόντανε πάλι για καινούργιες προσπάθειες ή για έναν καινούργιο διχασμό. Η νέα πολιτική ιεραρχία, που μόλις είχε δημιουργηθή, αναποδογύρισε αμέσως. Η πρώτη γραμμή του πολιτικού κόσμου υποχώρησε αυτόματα στο πίσω μέρος της σκηνής. Στην πρώτη γραμμή στεκότανε ο Πρόεδρος, μοναχός του. ¶λλος δε χωρούσε δίπλα του. Διαλυότανε κόμματα, ιερές συμμαχίες, ατονούσαν σχέδια δράσης και προγράμματα, που είχαν καταστρωθή με μύριους κόπους και θυσίες. Αυθόρμητα οι Έλληνες ξανάπαιρναν θέση στις παλιές, στις φυσικές παρατάξεις τους, που τις νόμιζαν ότι έλειψαν για πάντα, ξαναγινόντανε βενιζελικοί και αντιβενιζελικοί […]».

--------------

             «[…] Μια μέρα, που δεν είναι ίσως μακρινή, η λέξη βενιζελισμός δε θα σημαίνει μονάχα μια πολιτική παράταξη, αλλά ένα σύνολο από τρόπους της σκέψης, μέθοδες δράσης, ψυχικές καταστάσεις, έθιμα, μόδες μιας περασμένης εποχής. Γιατί ο βενιζελισμός ξεπερνά πλατιά τα όρια της πολιτικής και πλημμυρά ολόκληρη την ελληνική ζωή των ημερών μας. Δεν είναι ούτε κόμμα ούτε σχολή με συγκεκριμένες αρχές και επιδιώξεις. Ίσια – ίσια συχνά διάψευσε τις ιδέες, που διακήρυττε, και συχνά άλλαζε ολότελα τους σκοπούς του. Είναι […] κάτι βαθύτερο και καθολικώτερο από όλα αυτά, μια πηγαία δημιουργική δράση, που εκδηλώθηκε ταυτόχρονα σΆ όλους τους κλάδους της ελληνικής ζωής επιβάλλοντας παντού έναν τόνο δικό της. Είναι, θα έλεγα, η εκδήλωση της ανάγκης του έθνους να κάνη κάτι, να βγη από το μαρασμό, να ελευθερώση και να συγκεντρώση όλες τις δυνάμεις τους και να πραγματοποιήση οπωσδήποτε ό,τι μπορεί καλύτερο, μεσΆ στο πλαίσιο αυτής της εποχής, εκμεταλλευόμενο όλες τις περιστάσεις […].

            »Υπάρχουν πολλά συγκεχυμένα πράματα στην αφετηρία του βενιζελισμού […] Υπάρχει […] μια ανάγκη ανόρθωσης, μια ανάγκη κίνησης και αγώνων, μια δεύτερη άρνηση της ρουτίνας του παρελθόντος, ένα αίτημα γενικής αλλαγής. Και δεν πρόκειται μονάχα για μια αλλαγή θεσμών και συνταγματικών διατάξεων, αλλά κυρίως για μια αλλαγή εσωτερική: απόκτηση αυτοπεποίθησης, ένταση των θελήσεων του έθνους, ξεκίνημα προς ένα καλύτερο μέλλον. Υπάρχει παράλληλα και μια αρκετά αόριστη τάση προς την πνευματική και κοινωνική πρόοδο, ένα είδος ελληνικού ριζοσπαστισμού, άλλοτε συνειδητού και άλλοτε ασυνείδητου. Υπάρχει βέβαια και ο απελευθερωτικός εθνικισμός, που δεν είναι ένα καινούργιο φαινόμενο της πολιτικής μας ζωής, αφού αυτός υπήρξε το κίνητρο όλης της δράσης μας στο ΙΘ΄ αιώνα. Αλλά ο βενιζελικός εθνικισμός, πολύ δυνατότερος από τις προηγούμενες εθνικιστικές κινήσεις, εγκαταλείπει οριστικά τον αναιμικό ρομαντισμό των παλαιών ελληνικών κυβερνήσεων και στηρίζει, για πρώτη φορά, την ελληνική πολιτική σε μια οξυδερκή εκτίμηση της πραγματικότητας, σε σίγουρες συμμαχίες, σε μια θετική χρησιμοποίηση των εθνικών δυνάμεων. Η εμφάνιση του Βενιζέλου στην Ελλάδα σημειώνει ασφαλώς μια αλλαγή νοοτροπίας».

 

 

3. ΠΗΝΕΛΟΠΗ ΔΕΛΤΑ

Συγγραφέας


• Απόσπασμα από το αρχείο της («Αναμνήσεις: Βενιζέλος»):

 

            «Εκείνα τα πρώτα χρόνια ο Βενιζέλος μου φαίνουνταν απόμακρος. Δε φαντάζουμουν πως μπορούσε κανείς να τον πλησιάσει σα φίλο. Ήταν άλλης υφής άνθρωπος. Ήταν πολιτικός. Ήταν ηγέτης. Ήταν genie (μεγαλοφυΐα). Στέκουνταν ψηλά, μακριά. Έπρεπε να τον ακούει ο άλλος, όχι να του μιλά. Σε συζήτηση, τα επιχειρήματά του κουτρουβαλούσαν και γκρέμιζαν κάθε αντίθετη γνώμη. Ήταν σα χείμαρρος που παρέσυρε τα πάντα».

 

• Απόσπασμα από το αρχείο της («Αναμνήσεις: 1915-Αλεξάνδρεια»):

 

            «Ήταν γεμάτος από ζωή και φωτιά και δράση και μαχητικότητα. Η ομιλία του, όταν μιλούσε, ήταν χείμαρρος, τα επιχειρήματά του πειστικά, ασυζήτητα. Είχε έναν τρόπο να κόβει τον αέρα με το χέρι του, που έκοβε και κάθε αμφιβολία, αν έκανε να ξυπνήσει καμιά στον ακροατή του.

            Το πρόγραμμά του θετικό, κρυστάλλινο, ήταν αποφασισμένος να το εκτελέσει, να παλέψει, να σκοτωθεί, μα να το φέρει σε πέρας, να το επιβάλει. Εμπνευσμένος, έβλεπε πραγματοποιήσιμη μια Μεγάλη Ελλάδα. ΚΆ εννοούσε τΆ όνειρό του να το κάνει πραγματικότητα».

 

• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο της που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            Π. Σ. Δέλτα, «Η Ζωή του Χριστού» - τόμος ΑΆ – Αθήναι 1925

----------

            Στον Πρόεδρο Κύριον Ελευθέριο Βενιζέλο με αφοσίωση και βαθειά νοσταλγία παρελθόντος που συνδέεται μΆ αυτόν αχώριστα

            Κηφισιά 25 Δεκ. 1925                                             Π. Σ. Δέλτα

 

 

4. ΣΠΥΡΟΣ ΜΕΛΑΣ

Δημοσιογράφος, συγγραφέας και ακαδημαϊκός


• Απόσπασμα από το έργο του «Ο Γιος του Ψηλορείτη», αφιερωμένο στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            «Ο Βενιζέλος ερχότανε να δημιουργήση […] ένα κόσμο με ρυθμό, με πνοή, με σκοπούς σύμφωνους με τη μεγάλη εθνική παράδοση, που ήταν ο φωτεινός και δυναμικός της φορέας. Ερχότανε νΆ αντικαταστήση το Ελλαδικό πνεύμα του μικροκομματισμού, της φαγωμάρας, της κακομοιριάς, με το ανώτερο πνεύμα και τον παλμό της μεγάλης Ελληνικής ιδέας…».


• Αποσπάσματα από άρθρο του για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, με τίτλο «Ο μεγάλος νεκρός – Τα κλειδιά του μίσους» (εφημ. «Ελεύθερον Βήμα», 20 Μαρτίου 1936):

 

            «Ένα γιατί ατελείωτο, γεμάτο πόνο κιΆ απορία βαθειά: Έτσι μεγάλος και καλός που ήσουν, ένα κομμάτι του Θεού· έτσι άξιος και προκομμένος – γιατί να σηκώνης σε κάθε σου βήμα την καταιγίδα; Γιατί αυτά τα πάθη να μανιάζουν γύρω σου; Γιατί αυτός ο κόσμος, που δεν μπορεί να κρατήση του μίσους τους αφρούς, ούτε μπροστά στο μνήμα σου;»

---------------

            «Γιατί τον μισούσαν τόσο πολύ a priori; Γιατί, απλούστατα, ο Βενιζέλος στο μικρό, αλλά ζωντανό και ηρωικό περιβάλλον του, έδρα, ενώ αυτοί λογοκοπούσαν. ΣΆ αυτή την αντίθεσι βρίσκεται το κλειδί του μίσους, που φούντωσε σιγά-σιγά σε φλόγες τεράστιες, έτοιμες να κάμουν στάχτη την Ελλάδα. Και αυτός είνε ο κύριος κόμπος του μεγάλου εθνικού δράματος: Ο Ελευθέριος Βενιζέλος έβαζε όλο το βάρος της ζωής στην πράξι… Αυτοί χόρταιναν με λόγια».

 

 

5. ΠΑΥΛΟΣ ΝΙΡΒΑΝΑΣ

Χρονογράφος και λογοτέχνης


• Απόσπασμα από χρονογράφημά του στην εφημ. «Εστία», με αφορμή τη γιορτή στο Παναθηναϊκό Στάδιο, κατά την οποία τιμήθηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος για την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών (1920):

 

            «Ένα θρίαμβος πράγματι αυτός Πίστεως υπήρξεν ο θρίαμβός του, διότι υπήρξεν ο άνθρωπος ο οποίος είχεν εις την ψυχήν του τον κόκκον του συνάπεως, ο οποίος μετακινεί τα θεόκτιστα όρη. Διότι υπήρξεν ο άνθρωπος ο πιστεύων εις την Δικαιοσύνην και εις αυτός Δικαιοσύνης τον θρίαμβον. Διότι υπήρξεν υπέρ πάντας ο άνθρωπος ο πιστεύων εις το αιώνιον θαύμα, εις το θαύμα αυτός φυλής του. Η πίστις του υπήρξεν η δύναμίς του. Και η πίστις του δεν έσβυσε ούτε μίαν στιγμήν μέσα εις τα στήθη του. Μίαν στιγμήν δεν ελιποθύμησε. Μίαν στιγμήν δεν εκλονίσθη. Η πίστις του υπήρξεν ο θρίαμβός του».

 

• Απόσπασμα από το τέταρτο κείμενο με τίτλο «Το Μυστικόν του Βενιζέλου», μιας συλλογής επτά χρονογραφημάτων του, αφιερωμένων στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            «[…] Ο Βενιζέλος […] κρύβει μέσα του μίαν εστίαν ενεργείας, η οποία ακτινοβολεί γύρω εις μίαν συνεχή απορροήν και μας μεταδίδεται χωρίς να το εννοήσωμεν […] Ευρίσκεται εις τας Αθήνας και αισθανόμεθα ήδη ότι εγίναμεν ισχυρότεροι, ενεργητικώτεροι, εφωδιασμένοι με περισσοτέραν εμπιστοσύνην προς τον εαυτόν μας. Το περίεργον δε είναι ότι ο ίδιος, παρΆ όλην την μαγνητικήν αυτήν διάχυσιν, δεν υφίσταται καμμίαν απώλειαν και διατηρεί αμείωτον το πλούσιον μαγνητικόν του ρευστόν. Και έτσι μόνον εξηγείται πως ο άνθρωπος αυτός επί μίαν σειράν ετών εγαλβάνισεν ένα λαόν, τον οποίον αφύπνισεν από την νάρκην του, ενεψύχωσε ένα στρατόν, τον οποίον ωδήγησεν εις την νίκην, εξήσκησε την έλξιν του επί του κόσμου ολοκλήρου και τον έκαμε να στρέψη τα βλέμματά του έκθαμβα και θαυμαστικά προς την μικράν και περιφρονημένην Ελλάδα».

 

• Αποσπάσματα από άρθρο του για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, με τίτλο «Το μέγα χρέος» (εφημ. «Εστία», 19 Μαρτίου 1936):

 

            «Διότι του οφείλομεν κάτι περισσότερον από την μεγάλην Ελλάδα, που μας παρέδωκε. Του οφείλομεν την πίστιν προς την Ελλάδα και προς τα πεπρωμένα της. Την πίστιν, που είχεν αποθάνει μέσα μας και την οποίαν ανέστησεν ο μέγας αυτός εμψυχωτής».

--------------

«Και, μίαν στιγμήν, ένας απίθανος Προφήτης ενεφανίσθη προ αυτής και επέθεσε την παλάμην του επί μετώπου της. Και της είπεν: Υγιής γέγονας. Έγειραι. ¶ρον τον κράββατόν σου και περιπάτει. Και ηγέρθη και επεριπάτησε. Και ο απίθανος αυτός Προφήτης ήτο ο Ελευθέριος Βενιζέλος».

 

 

6. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΣ

Μυθιστοριογράφος, δημοσιογράφος και συγγραφέας θεατρικών έργων


• Επιστολή του προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο, με ημερομηνία 13 Απριλίου 1916:

            Αθήναι 13 Απριλ. 1916

38 Ευριπίδου

Σεβαστέ μου κύριε Πρόεδρε,

Το γράμμα σας μΆ έκαμε αληθινά ευτυχισμένο. Σαν ένα δίπλωμα για μένα, θα μου επιτρέψετε να το βάλω στην καλύτερή μου κορνίζα, μπροστά στο καινούργιο βιβλίο, που θα τυπώσω αργότερα – την Τιμή του αδελφού – στις δύο πρώτες σελίδες, έτσι καθώς είναι γραμμένο με το χέρι σας, πανομοιότυπο. Το Πανελλήνιο πρέπει να μάθη πόσο αληθινά ενδιαφέρεται ο αρχηγός του για την ευγενικώτερη εθνική εκδήλωσι, που είναι η Τέχνη και η Φιλολογία, για να ενδιαφέρεται κι αυτό περισσότερο.

Με τις θερμότερες ευχαριστίες μου,

αφωσιωμένος

Γ. Ξενόπουλος

7. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΟΥΡΗΣ

Σατυρικός ποιητής


• Απόσπασμα από το ποίημά του με τίτλο «Με κοντύλι φλογερό / λίγοι στίχοι στο φτερό», με το οποίο χαιρετίζει την επάνοδο του Πρωθυπουργού Βενιζέλου από την Ευρώπη, το Δεκέμβριο του 1917:


[………………………………………………………….]

«Καλώς ήλθες, καλώς ήλθες, πολυδόξαστε Λευτέρη,

για να λείψουν τόσες πίκρες, για να λείψουν γρουσουζιές…

Καλώς ήλθες, καλώς ήλθες· κι έλα σήκωσε το χέρι,

για να δώσης, όπου πρέπει κι όπως πρέπει, καρπαζιές…»

[…………………………………………………………]

«Καλώς ήλθες δοξασμένος,

όμως δόξα σου μεγάλη

είναι τούτη, που το Γένος

λαχταρά για δόξα πάλι».

 

 

8. ΜΙΛΤΙΑΔΗΣ ΜΑΛΑΚΑΣΗΣ

Ποιητής, πεζογράφος και μεταφραστής


• Ποίημα με τίτλο «Ελλάδας Ανάσταση», αφιερωμένο στον Ελευθέριο Βενιζέλο (Οκτώβριος 1918):

 

«Πάρε φως αναστάσιμον, ω Γένος!

Το σκόρπισεν Εκείνος, και Προφήτης

και μάρτυρας μαζί θεοπνευσμένος,

 

-Αετός αιθεροβάμονας της Κρήτης,

αλλά και περιστέρι της Ιδέας-

στον ουρανό της Πύλης της Ωραίας!»

 

• Ποίημα με τη μορφή αναθηματικού επιγράμματος, αφιερωμένο στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

«Ναός σου πρέπει Εσέ αυστηρός με δωρικές κολώνες,

που πάνω στη μετώπη του βαθιά να σκαλιστή

για τους μελλούμενους καιρούς και τους πολλούς αιώνες:

-Ελευθερίω των Ελευτερωτή».

 

 

9. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΡΟΣΙΝΗΣ

Ποιητής, πεζογράφος και δημοσιογράφος


• Στο έργο του «Σκόρπια φύλλα της ζωής μου», αναφέρεται στην περίοδο του πολιτικού Διχασμού της Ελλάδας και αποκαλύπτει ότι ένα ποίημά του από τη συλλογή «Πύρινη Ρομφαία – Αλκυονίδες: 1912-1921», το έγραψε για τον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            «Ο διχασμός Βασιλέως Κωνσταντίνου και Βενιζέλου μΆ έκανε αντιβασιλικό. Τη βασιλική πολιτική την έκρινα αντεθνική κΆ εξευτελιστική για την Ελλάδα […]. Το επαναστατικό Ξεκίνημα του Βενιζέλου για την Κρήτη κι από Άκει για τη Θεσσαλονίκη χαιρέτισα μΆ ένα […] σονέττο, που ούτε ο ίδιος δεν έμαθε ίσως πως γράφτηκε γιΆ αυτόν:

 

Των δειλιασμένων ψυχών κράχτη σε είδα!

Σήμαντρο δόξας, σκουριασμένο απΆ τον καιρό,

χτύπησες με το χέρι την ασπίδα

κι άναψες τη σβησμένη φλόγα στο Ιερό.

Τινάχτηκε απΆ το κάλεσμά σου το φτερό

της Νίκης· -Γυμνή πρόβαλε η λεπίδα

Σπαθιών-. Κι ακούστηκε από νέων ηρώων χορό

των Περσομάχων ο ύμνος· «Ω Πατρίδα!»

 

Μακριά από μια στεριά αποκοιμισμένη

προς κάποια ανατολή, που σε προσμένει,

τα κύματα άφοβα πατώντας ξεκινάς…

 

Την ώρα εκείνη απΆ την κορφή του Κάστρου

κάτι έφεξε το δρόμο σου. Ήτον άστρου

φως ή το δόρυ ξάστραψε της Αθηνάς;»

 

 

10. ΑΡΙΣΤΟΜΕΝΗΣ ΠΡΟΒΕΛΕΓΓΙΟΣ

Πολιτικός, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών


• Τηλεγράφημα που έστειλε στον Ελευθέριο Βενιζέλο, όταν ο τελευταίος τον συνεχάρη για το διορισμό του ως τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών:


«Ελευθέριον Βενιζέλον. Χανιά.

Κορύφωμα της πανδήμου απονεμηθείσης μοι τιμής είναι το θερμόν τηλεγράφημα Υμών, του μεγάλου τέκνου της πατρίδος προς τον παλαίμαχον ποιητήν. Το εδέχθην αρρήτως συγκινημένος. Με ευγνωμοσύνην κι αγάπη και πίστιν Προβελέγγιος, Ακαδημαϊκός».  

 

 

11. ΤΕΛΛΟΣ ΑΓΡΑΣ

Ποιητής, δοκιμιογράφος, μεταφραστής και κριτικός λογοτεχνίας


• Απόσπασμα από επιστολή του (9 Φεβρουαρίου 1936) προς την Τατιάνα Σταύρου (λογοτέχνης), γραμμένη ως απάντηση σε σχόλιό της για δημοσιευμένη κριτική του:

            «Θαυμάζω, αγαπώ, λατρεύω τον Βενιζέλο – τόσο, όσον ολίγοι κι από τους γηγενείς κι από τους πρόσφυγες».

 

 

12. ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΠΡΕΒΕΛΑΚΗΣ

Λογοτέχνης, πεζογράφος της Γενιάς του Ά30, καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών


• Απόσπασμα από την αναχώρηση του Ελευθερίου Βενιζέλου από τα Χανιά για την Αθήνα (1910), από το έργο του «Ο Κρητικός, η πολιτεία. Μυθιστορία»:

 

            «- Και τώρα,- ξακοιλούθησε ο Βενιζέλος, με ραγισμένη φωνή τούτη τη φορά,- δώστε μου την ευκή σας και πέστε μου καλή δύναμη, εκεί που μΆ έρριξε και μένα η μοίρα μου!

            -Στην ευκή του Θεού και τη δική μας! Ο Θεός να σου δίνει δύναμη! Του ευχηθήκαν οι σύντροφοί του, σκουπίζοντας τα μάτια τους.

            Ο Βενιζέλος σηκώθηκε από το τραπέζι έρριξε μια γοργή ματιά κιΆ αποχαιρέτησε τον τόπο, και πήρε το δρομάκο πούβγανε όξω απΆ το περβόλι. Ο λαός που χε τρέξει μελίσσι να τον δει ύστερη φορά, του άνοιγε πέρασμα ανάμεσα στα δέντρα και τονε φήμιζε σειώντας τα μαντήλια. Αυτός χαιρετούσε δεξά-ζερβά, με το χαμόγελο στα χείλη, και το γοργό του πάτημα έκανε να τρίζει το λιανοχάλικο κάτω από τα πόδια του. Οι παλιοί του σύντροφοι, οι συνανάθροφοι κιΆ οι φίλοι του είχανε τον πόθο να του ανοίξουν τις γκάλες τους για να του πουν το κατευόδιο, μα πάλι νιώθαν ένα κοντοκράτημα. Αυτός ο δαίμονας, που εδώ και τόσους χρόνους έκανε το έθνος να κουβεντιάζει το όνομά του, τους έδινε, καθώς περνούσε, ένα μούδιασμα, θαρρείς τονε βλέπαν πρώτη τους φορά, ή πρώτη τους φορά τον καταλάβαιναν ποιος ήταν».

 

13. ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΡΚΕΖΙΝΗΣ

Nομομαθής, πολιτικός και ιστορικός


• Απόσπασμα από το έργο του «Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας και Συγχρόνου Ελλάδος», τόμος ΒΆ:

 

            «Εις τον Ελευθέριον Βενιζέλον έλαχεν άλλη μοίρα. Το μοναδικώς δημιουργικόν έργον του κατά την πρώτην περίοδον της διακυβερνήσεως της χώρας υπΆ αυτού, αναμφισβητήτως αρκετόν δια να τον τοποθετήση αμέσως εις την πρώτην κατηγορίαν των Ελλήνων πολιτικών, επεσκιάσθη από το άλλον του έργον. Μέχρι της εμφανίσεως του Ελευθερίου Βενιζέλου με την εξαίρεσιν του μεγάλου προς τα πρόσωπα σεβασμού είτε επρόκειτο περί του Καποδιστρίου είτε επρόκειτο περί του Τρικούπη, η Ελλάς ήτο ένα είδος πτωχού συγγενούς, δια την οποίαν έπρεπε εκάστοτε οι Μεγάλοι να φροντίζουν, πάντοτε βεβαίως με το αζημίωτόν τους. Παρά δε την άνθισιν του φιλελληνισμού, χάρις εις την μοναδικήν πολιτιστικήν της ιστορίαν, χάρις εις τα απίθανα ηρωικά της επιτεύγματα και τα ολοκαυτώματά της, τα οποία εγνώριζε να συνεχίζη, χάρις ακόμη και εις την ωραιότητα του τοπίου και την ευγένειαν των πολιτών της, ήτο ακόμη συνηθέστατα διΆ όλους ο κακός μπελάς. Από της εμφανίσεως όμως του Ελευθερίου Βενιζέλου η εικών μεταβάλλεται. Ηνωμένον το Έθνος εκπλήσσει με την θαυματουργόν εξόρμησίν του κατά τους Βαλκανικούς πολέμους. Αποτέλεσμα: Αναγκάζει τους Μεγάλους, τους μέχρι τότε απλώς συμπαθείς προστάτας και θαυμαστάς του παρελθόντος, να συναγωνίζωνται με ευθέα και συνήθως όχι ευθέα μέσα ποιος πλέον θα την αποκτήση. Η Ελλάς ευρίσκει την θέσιν της εις την πολυτάραχον αυτήν γωνίαν της γης, όπου συνδέονται τρεις Ήπειροι και εγεννήθησαν τόσοι πολιτισμοί και τόσαι θρησκείαι. ¶λλαζεν η σελίς της ιστορίας δια την Ελλάδα. Αλλά, η κακή μοίρα την συνώδευε και πάλιν. Τον Καποδίστριαν τον εδολοφόνησαν. Ο Χαρίλαος Τρικούπης εγεννήθη εις ανώριμον εποχήν και την εμφάνισιν του Βενιζέλου μετά την εθνικήν ένωσιν ηκολούθησε ο καταστρεπτικός διχασμός. Αλλά και παρά τούτο είναι αναμφισβήτητον γεγονός ότι από του 1909 η ιστορία της Ελλάδος διαφέρει από την ιστορίαν την προ του 1909. Και είναι πάντως γεγονός ότι μετά το 1909 εις την διεθνή οικογένειαν άλλος είναι ο ελληνικός ρόλος. Η συμβολή εις αυτό του Ελευθερίου Βενιζέλου, δια τον οποίον από τούδε σχεδόν χωρίς διακοπήν επί μίαν περίπου γενεάν θα ασχολούνται αι σελίδες της ελληνικής ιστορίας, υπήρξεν αποφασιστική και πρωταρχική».

 

 

14. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΒΑΛΕΤΑΣ

Φιλόλογος, ερευνητής της νέας ελληνικής λογοτεχνίας


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο του που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            Γ. Βαλέτα, «Ο επιστημολόγος Γ. Γαρδίκας Π. Ε. Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών» – Αθήνα 1934

-------------

            Στο δημιουργό του νέου Ελληνικού Πολιτισμού και συντελεστή και πρόμαχο της πνευματικής μας αναγεννήσεως με βαθύτατο σεβασμό και άπειρη αφοσίωση αφιερώνεται                                                                                Γ. Βαλέτας

15. ΜΑΝΩΛΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΙΔΗΣ

Γλωσσολόγος


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο του που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            Μ. Τριανταφυλλίδη, «Η Γλώσσα μας στα Σχολεία της Μακεδονίας» -

Αθήναι 1916

------------

            Στην αυτού Εξοχότητα τον Ελευθέριο Βενιζέλο

            Με βαθύτατη τιμή                                  Μ. Τρ.

 

           

16. ΣΩΤΗΡΗΣ ΣΚΙΠΗΣ

Ποιητής και ακαδημαϊκός


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε βιβλίο του, που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            Σωτήρης Σκίπης, «Εθνικόν Αριστείον Γαλάζια Μεσημέρια» -

Εν Παρισίοις 1927

------------

            Του αθάνατου Ελευθερίου Βενιζέλου μΆ αγάπη και θαυμασμό

                                                                                           Σ. Σκίπης

 

 

17. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Φ. ΣΚΟΚΟΣ

Λόγιος, δημοσιογράφος και σατυρικός ποιητής


• Χειρόγραφη αφιέρωση πάνω σε δύο βιβλία του, που πρόσφερε στον Ελευθέριο Βενιζέλο:

 

            Α) Κωνστ. Φ. Σκόκου, «Εθνικόν Ημερολόγιον» - Εν Αθήναις 1914

-----------

            Ελευθερίω Βενιζέλω τω πρώτω πολίτη της Νέας Ελλάδος ελάχιστον δείγμα σεβασμού και αφοσιώσεως                                                      Κ. Φ. Σκόκος

 

            Β) Κων. Φ. Σκόκου, «Επιγράμματα Παλαιά και Νεώτερα (1886-1920 και 1921-1927)» – Εν Αθήναις 1927

------------

            Ελευθερίω Βενιζέλω Τω υπερόχω Πολίτη και δημιουργώ της νέας Ελλάδος ελάχιστον φόρον θαυμασμού και αγάπης

Αθήναι 2-5-27                                                                              Κ. Φ. Σκόκος

 

 

18. ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΥΡΙΒΗΛΗΣ

Πεζογράφος της Γενιάς του Ά30


• Απόσπασμα από κείμενο του 1964.

 

            «Μα να όμως, που έρχεται και η Ανάσταση… Τα εκατό χρόνια του… Όλοι τώρα, και όσοι τον πιστέψανε και είτανε μαθητές του, και όλοι εκείνοι που ρίχνανε στΆ ανάθεμα το όνομά του, γονατιστοί σήμερα με δάκρυα ευλάβειας στα μάτια, στέκουν με θαυμασμό μπροστά στη μνήμη του, με σεβασμό τον σκέφτονται και ψιθυρίζουν με ιερό δέος το όνομά του. ΚιΆ ο Βενιζέλος ανασταίνεται, το έργο του δικαιώνεται, φαντάζει σε όλους πια, σαν ο Μεγάλος και ο βαθυστόχαστος· ο Κυβερνήτης, που οδήγησε το καράβι της Ελλάδας, στο μεγάλο λιμάνι της δόξας· ο Προφήτης, που οραματίζεται και πραγματοποιεί μαζί, την Μεγάλη Πατρίδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών!...» 

 

 

19. ΣΟΦΙΑ ΣΠΑΝΟΥΔΗ

Μουσικός, δημοσιογράφος, μουσικοκριτικός και λογία


• Απόσπασμα από άρθρο της για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, με τίτλο «Ημέρες δόξης – Πως τον είδαμε» (εφημ. «Αθηναϊκά Νέα», 19 Μαρτίου 1936):

 

            «Δοξασμένα οράματα μόνο αναπολούμε σήμερα στου θανάτου του την ημέρα. Για τους μεγάλους άνδρες της ιστορίας κιΆ ο θάνατος είνε μία δόξα. Γιγαντώνει τη μορφή τους και πτοεί με το μεγαλείο τους τις ταπεινές ψυχές. Είνε η μεγάλη σφραγίδα. Από την ημέρα παρομοίων δοξασμένων θανάτων η προοπτική του χρόνου πετρώνει το μεγαλείο τους μέσα στην παγκόσμια ιστορία και στην παγκόσμια συνείδησι. Μέσα στην εθνική μας συνείδησι ο Βενιζέλος έφθασε στην περιωπή ενός συμβόλου, μιας ιδέας. Πόσα βιβλία γράφηκαν και θα γραφούν για τον άνθρωπον αυτόν του Ελληνικού αιώνος…

            Για τον Βάγνερ έχουν γραφή τρεις χιλιάδες τόμοι, στους οποίους η Κόζα Βάγνερ προσέθεσε και τον τρεισχιλιοστόν πρώτον ένα λεξικό μέσα στο οποίον περιέλαβε όλες τις βρισιές που οι εχθροί του μεγάλου συζύγου της εξετόξευαν εναντίον του. Για να τον δοξάση ακόμα περισσότερο. Για την Ιστορία.

            Δεν μπορεί να προβλέψη κανείς πόσοι τόμοι θα γραφούν ακόμη για τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Μα το λεξικό των Ελληνικών ύβρεων που τον εδόξασαν χωρίς να τον σπιλώσουν είνε πλέον προ πολλού συμπληρωμένο. Από την εποχή του Αριστείδου και του Κίμωνος με ύβρεις αρχίζει να γράφεται η ιστορία των μεγάλων ανδρών της Ελλάδος… Για να καταλήξη στους Παραλλήλους βίους του Πλουτάρχου –στο ύψιστο αποκρυστάλλωμα των μορφών των ηθικών ηρώων της ψυχής και του πνεύματος, εμπρός στους οποίους γονατίζουν με σεβασμό όλες οι επερχόμενες γενεές».

 

 

20. ΠΩΛ ΝΟΡ (ψευδώνυμο του Νίκου Νικολαΐδη)

Επιθεωρησιογράφος, δημοσιογράφος, ποιητής, συγγραφέας και εκδότης


• Απόσπασμα από σατυρικό ποίημά του για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, με τίτλο «Και τώρα;» (εφημ. «Βραδυνή», 19 Μαρτίου 1936):

 

«Θάνε τραχύς ο ανήφορος γεμάτος απΆ

αγκάθια

στο χτένι πάμπολλες φορές όλο θα

φθάνη ο κόμπος.

Πολλές φορές το διάβα του θα φράξουν

τα πάθια

προτού να βρη το δρόμο του προς το

κεφάλι ο θρόμβος.

¶ειντε λοιπόν. Εν βήμα εμπρός,

όποιον βαστά η καρδιά του

να πάρη αυτό το παρελθόν και να το

κάμη μέλλον

με όλα του τα ελαττώματα και την

παλληκαριά του

Ο Βενιζέλος πέθανε! Ζητούμεν

Βενιζέλον!»

 

 

21. ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΨΑΘΑΣ

Δημοσιογράφος, χρονογράφος, ευθυμογράφος και θεατρικός συγγραφέας


• Απόσπασμα από άρθρο του για το θάνατο του Ελευθερίου Βενιζέλου, με τίτλο «Εκείνοι που τον ελάτρεψαν – Ο πόνος των προσφύγων – Για τον Μεγάλο που έφυγε…» (εφημ. «Αθηναϊκά Νέα», 19 Μαρτίου 1936):

 

            «Ο Βενιζέλος νεκρός!

            Κλάψε ανεμόδαρτη προσφυγική καλύβα. Κλάψτε βασανισμένοι συνοικισμοί του Βύρωνος, της Καισαριανής, της Ιωνίας… Ανοίξτε τα θερμά σας φυλλοκάρδια δυστυχισμένοι γέροι και γρηούλες, παλληκάρια και κοριτσόπουλα της Μικράς Ασίας, του Πόντου και της Θράκης, όπου υψώθηκε κιΆ εφώτισε ο ήλιος της μεγάλης μορφής, η ζωογόνα πνοή του γελαστού ελληνικού ουρανού που εσκέπασε το σύννεφο του θανάτου.

            Ο Βενιζέλος νεκρός!

            Όσα δάκρυα κιΆ αν χύσωμε επάνω στο φέρετρο του ασύγκριτου ανθρώπου, του μεγαλυτέρου Έλληνος δεν θα είνε αρκετά για τον θάνατο του αθανάτου οδηγού».

 

 

22. ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΕΤΣΑΛΗΣ - ΔΙΟΜΗΔΗΣ

Πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας


• Απόσπασμα από κείμενό του με τίτλο «Ο Βενιζέλος σήμερα καθώς μπαίνει στην ιστορία», 1976:

 

            «Κοντολογίς, ο Βενιζέλος υπήρξε ένα από κείνα τα φαινόμενα, που παρουσιάζονται αραιά και που στην πορεία των εθνών. Αποτελούν την συνισταμένη όλων των δυνατοτήτων αυτός λαού, των θετικών και των αρνητικών, που αφού σήκωσαν αλλεπάλληλα κύματα λατρευτικού ενθουσιασμού και σχεδόν θρησκευτικής μισαλλοδοξίας ανάμεσα αυτός συγχρόνους των, έγραψαν ιστορία, έγραψαν αυτός από αυτός λαμπρότερες σελίδες αυτός ιστορικής πορείας του έθνους των. Ο Βενιζέλος ορθώθηκε σαν αυτός Έλληνας ηγέτης με παγκόσμια ακτινοβολία, την ώρα που μεσουρανούσαν προσωπικότητες πρώτου μεγέθους, αυτός ο Ουΐλσων, ο Κλεμανσώ και ο Λόυδ-Τζωρτζ.

            Αυτός ο Βενιζέλος θα μείνει, πρέπει να μείνει χαραγμένος στη μνήμη των Ελλήνων».

 


23. ΚΩΣΤΑΣ Ε. ΤΣΙΡΟΠΟΥΛΟΣ

Συγγραφέας και εκδότης


• Αποσπάσματα από κείμενό του με τίτλο «Ελευθέριος Βενιζέλος – Ή η ανάγκη των μεγάλων ιδανικών»:

            «Έφτιαξε απΆ την καθημερινή ζωή των Ελλήνων, από ταπεινό και φτωχό υλικό, ένα μέγιστο εθνικό ιδεώδες και αποσφράγισε στις καρδιές και στο νου τους τις αρχαίες πηγές της μεγαλοσύνης, της κοινότητας και της πρωταρχίας του Έθνους μπροστά στο άτομο.

            Πήρε το λαό απΆ το χώμα και τον ύψωσε. Αυτό είναι όχι μόνο πράξη πολιτική αλλά και πράξη εθνική μεγάλου βεληνεκούς, είναι και πράξη πολιτιστική γιατί όταν ένας λαός ελευθερώνεται απΆ το εγώ του, γεννάει πολιτισμό. Η Γενιά του Ά30 στα γράμματά μας και στις Καλές Τέχνες είναι του Βενιζέλου γέννημα, με τις δικές του δόξες και με τις δικές του οδύνες μάς διασώθηκε. Ο Βενιζέλος μ ν η μ ε ί ω σ ε μια περίοδο της Ιστορίας μας, τη δική του, τη σφράγισε και τη δικαίωσε με τον τρόπο του.

            Αν ο Βενιζέλος δεν είχε υπερβεί την περιοχή του συνειδητού και τίμιου πολιτικού που είναι ο τοποτηρητής και ο διαχειριστής των εθνικών συμφερόντων και δεν είχε σταθεί οδηγός κι εμψυχωτής του έθνους, εκφραστής της ιστορικής του μοίρας, δεν θα είχε στοιχειώσει τη ζωή μας. Δεν αρκούν για να υψώσουν την Ιστορία μας οι καλοί διαχειριστές. Χρειάζονται οι εμπνευσμένοι διαχειριστές, οι οδηγοί με τα μεγάλα ιδανικά που να μπορούν να τα κάνουν να εισχωρήσουν μέσα στο αίμα του λαού. Ο Βενιζέλος μπόρεσε. Κι έτσι, χωρίς προπαγάνδα, με τρόπο ελεύθερο, φυσιολογικό θα έλεγε, σφράγισε τη ζωή των Ελλήνων, ακόμη και των παιδιών που αντίκρυσαν σε κάποιες στιγμές στο πρόσωπό του, τη μορφή την ακέρια της πατρίδας τους».

 

 

24. ΑΛΕΞΗΣ ΜΙΝΩΤΗΣ

Δραματικός ηθοποιός και σκηνοθέτης


• Αποσπάσματα από κείμενό του με τίτλο «Για τον Βενιζέλο»:

 

            «Υπήρξε μια ειδωλολατρεία στην Κρήτη για το Βενιζέλο και η ειδωλολατρεία αυτή έφτασε σε καταληψία όταν οι Κρήτες άρχισαν να βάζουν τη φωτογραφία του στα εικονίσματα. Αυτή την ειδωλολατρεία την αποδίνω σΆ ένα είδος αντίστασης του νησιού όταν γινόταν κάποια προσβολή εναντίον του Βενιζέλου, που όταν κλήθηκε να γίνει πρωθυπουργός της Ελλάδος η αντιπολίτευση τόλμησε πολλά πράγματα για να τον μειώσει, ακόμη και νΆ αμφισβητήσει την ελληνική του υπηκοότητα. Η προσβολή αυτή ήταν μια προσβολή για ολόκληρη τη βενιζελική Κρήτη γιατί ο Βενιζέλος είχε γίνει το σύμβολο ολόκληρου του νησιού. Κυριάρχησε ολόκληρου του πληθυσμού και δεν έμειναν παρά ελάχιστα αντιβενιζελικά στοιχεία, κατάλοιπα της περιόδου της αρμοστείας του Γεωργίου.

            Τα κυριότερα στοιχεία του χαρακτήρα του που τα συνήγαγα λόγω της εμπειρίας μου ως καλλιτέχνης αλλά και από αφηγήσεις άλλων, ήταν το πείσμα, η επιμονή, η υπομονή αλλά και η θυσία της δημοτικότητάς του όταν επρόκειτο να υπηρετήσει την αλήθεια».

--------------

            «Ο Βενιζέλος, όπως μπορούμε να πούμε για όλους τους ανθρώπους ανώτερης πνευματικότητας, αγαπούσε τη δικαιοσύνη και γιΆ αυτήν θυσίαζε και τα πολιτικά και τα κομματικά και τα προσωπικά του συμφέροντα».


25. ΑΝΔΡΕΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ

Ποιητής, πεζογράφος και ψυχαναλυτής


• Απόσπασμα από κείμενό του με τίτλο «…Βενιζέλος», Κηφισιά, 25/3/1969 (ανέκδοτα κείμενα, περιοδικό «Πρόσωπα 21ος αιώνας», εφημ. «Τα Νέα», 27/5/2000):

 

            «[…] ΠαρΆ όλα αυτά δεν έπαυσα να θαυμάζω τον Ελευθέριο Βενιζέλο, ακόμη και όταν, μετά μιαν περίοδον εντόνου προσηλώσεώς μου εις τον Τολστοϊσμόν εστράφην, αργότερα, προς τας σοσιαλιστικάς θεωρίας, που με εκράτησαν επί ένα αρκετά μεγάλο διάστημα υπό την γοητείαν των διεθνιστικών και αταξικών ιδεωδών των. Και τότε ακόμη δεν ελησμόνησα τον Βενιζέλο και την Φιλελευθέρα καταγωγή μου ούτε υπέκυψα ποτέ εις αποπείρας προσηλυτισμού μου εις αντιδραστικάς ή ανελευθέρας ιδέας. Βρήκα ένα τρόπο προσωπικό να προχωρήσω, εξελισσόμενος ιδεολογικώς και φυσιολογικώς, πολύ φυσικά νομίζω, προς νέους προσανατολισμούς, μη δυνάμενος εξ ιδιοσυγκρασίας να παραδεχθώ καμίαν πνευματικήν στασιμότητα, αδράνεια και αποτελμάτωσιν ή τα ποικίλα αντιδραστικά τερτίπια ή μασκαρέματα, και τούτο χωρίς να δέχομαι καμμίαν κομματική υποδούλωσιν ή οιονδήποτε άλλον ιδεολογικόν, κοινωνικόν ή ηθικόν κομφορμισμόν.

            Έτσι, έφθασα εις το σημείο εις το οποίον ευρίσκομαι σήμερα (1969) μη δεχόμενος ποτέ κανένα παζάρευμα καθώς και καμίαν επιταγήν, που να απάδη ή να συγκρούεται με τας ιδέας μου.

            Εάν, όμως, έπαυσα προ πολλού να είμαι κομματικώς φιλελεύθερος, ουδέποτε έπαυσα να είμαι συναισθηματικώς βενιζελικός – τουτέστιν άνθρωπος που δεν λησμονεί τι οφείλει η Ελλάς και, κατά συνέπειαν, εις έκαστος εξ ημών των Ελλήνων ατομικώς εις τον άνδρα αυτόν, που, κατά την γνώμην μου, χωρίς την παραμικράν υπερβολήν, είναι ισάξιος του Περικλέους, μεγαλοφυής πολιτικός, αληθινός εθνάρχης και μέγας ταγός.

            […] Ναι. Ο Βενιζελισμός, που ποτέ δεν υπήρξε διΆ εμέ τέρμα, αλλά, πάντοτε, φωτεινή και ευοίωνη αφετηρία, είναι αναμφισβητήτως η χρυσή κολυμβήθρα εις την οποίαν ανεβαπτίσθη και απέκτησε νέα πτερά, νέα ορμήν, νέα συνείδησιν και νέες δυνατότητες (ασχέτως παντός διαφορετικού, εν τω μέλλοντι, προσωπικού ιδεολογικού προσανατολισμού) το γένος των Ελλήνων».

 

26. ΣΤΕΛΙΟΣ ΡΑΜΦΟΣ

Φιλόσοφος, συγγραφέας και στοχαστής:


• Αναφορά στον Ελευθέριο Βενιζέλο κατά τη συνέντευξή του στην εκπομπή «Στα άκρα» με τη Βίκυ Φλέσσα, στη ΝΕΤ (10 Φεβρουαρίου 2012).

 

«Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, γενάρχης πεπρωμένων. Η πιο χαρακτηριστική φυσιογνωμία, δηλαδή το προϊόν της επαναστάσεως του Γουδί, το 1909, και το ρεύμα εκείνο το πολιτικό, το οποίο προσπάθησε ή έθεσε με όρους πολιτικά εφικτούς, το ζήτημα του εκσυγχρονισμού της κοινωνίας μας. Από εκεί και πέρα δεν έχουμε διαφοροποιήσεις ουσιαστικές από αυτό που έθεσε ο Ελευθέριος Βενιζέλος και από αυτό στο οποίο αντιπαρατάχθηκε. Υπό την έννοια αυτή ο γενάρχης του πολιτικού μας πεπρωμένου είναι ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ανεξαρτήτως του ότι υπήρξαν αξιόλογοι μετά πολιτικοί, με σοβαρές οπτικές. Αλλά το κρίσιμο σημείο αναφοράς είναι ο Ελευθέριος Βενιζέλος».


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Αποστολάκης Απ. Σταμάτης (επιμ.), 70 χρόνια επιμνημόσυνοι λόγοι για τον Ελευθέριο Βενιζέλο (1937-2007), Χανιά 2008.

2. Γαρδίκα – Κατσιαδάκη Ελένη (επιμ.), Ο θάνατος του Ελευθερίου Βενιζέλου στον αθηναϊκό τύπο, Χανιά 2004.

3. Ζάννας Π. Α. (επιμ.), Αρχείο της Π. Σ. Δέλτα ΑΆ, Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος, Αθήνα 1997.

4. Μανολικάκης Γ. Λεωνίδας, Ελευθερίου Κ. Βενιζέλου. Μνήμη, Χανιά 1964.

5. Μανωλικάκης Γιάννης, Ελευθέριος Βενιζέλος, η άγνωστη ζωή του, Αθήνα 1985.

6. Μιχαλακέας Τάσος (επιμ.), Βίβλος Ελευθερίου Βενιζέλου, τ. ΑΆ, Αθήναι 1964.

7. Μπουμπουλίδης Κ. Φαίδων, Νεοέλληνες λογοτέχναι για τον Ελευθέριο Βενιζέλο.   Κείμενα και αναφορές, Αθήναι 1991.

8. Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν «Ήλιου», τ. ΔΆ, Αθήναι.

9. Πρεβελάκης Παντελής, Ο Κρητικός, η πολιτεία. Μυθιστορία, Αθήναι 1950.

10. Στεφάνου Σ. Ι. (επιμ.), Ελευθερίου Βενιζέλου τα κείμενα, Αθήναι 1981.

11. Τετράδια «Ευθύνης» 2, Ο Ελευθέριος Βενιζέλος σήμερα: Σαράντα χρόνια από το    

      θάνατό του, Αθήνα 1976.